Helbest

Gotar ZimanLkoln      
 
 

Destpk

 KURD

 DEUTSCH

عربي

 AGENDA

KONTAKT

PIRTK

LINK

PRESE

 

 
   

Yekgirtina ziman yan parekirina kurdan t xwestin?
Selm Bik


Her ku pirsa ziman standadkirin li Başr Kurdistan gur dibe, tayn metirsiya parekirin jihevcudakirina kurdan zelaltir tirsnaktir dibin. Eger ev pirs bi v away pş ve here daxwazn tn kirin bi c bibin d Gel Kurd bibe du geln cuda bi du zimann cuda belk ev dabeşkirin pirtir bibe xwediyn her zaravayek bibin neteweyek serbixwe. Helbet e, ez peyva Gel Kurd bo hem kurdistaniyan bi kar tnim ne ten ji bo kurdn Başr. Gel Kurd bi zaravayn cuda diaxive l ev cudabn ticaran nebye asteng li hember hestn w yn netew. Hejmara kurdan li gora jimartinn neferm, weha t xuyakirin:
Kurdistana Bakur (Tirkiya): 15 20 miliyon
Kurdistana Başr (raq): 6 8 miliyon
Kurdistana Rojhilat (ran): 10 12 miliyon
Kurdistana Rojava (Sriya): 2 3 miliyon
Li gora zaniyarn zimn, ev nexşe li ser ar zaravayan xwe ngar dike. Herweha du alfab ji bo van zaravayan tn bikarann.

Mcer Soane van zaravayan weha dabeş dike:
Kurmanc, Goran, Lor Zaza. Kurmanc j, li ser d pişkan dabeş dike jor jr.

Tewfiq Wehb her weke Mcer Soane ziman kurd weha dabeş dike:
1- Kurmanc (Kurmanc jor Kurmanc jr).
2- Lor.
3- Goran.
4- Zaza.

Dr. MacKanzie ziman Kurd li ser s zaravan dabeş dike:
1- Zarav Kurd jor,
2- Zaravn Kurd navn - Ardelan, (Hewraman, Silman).
3- Zaravn Kurd jr- (Goran), Kirmanşan, Lek, Zengene.

Zanay kurd Dr. Cemal Nebez bi v reng jrn ziman kurd beş dike:
A- D şwn binc: 1- Kurmanc jor 2- Kurmanc navn.
B- D swn tenişt: 1- Kurmanc jr 2- komala şwn Goran-Zazay.

Gw Mukriyan ziman kurd li ser ar beşan par dike:
Kurmanc, Goran, Feyl Hewram.

Kurdistan Mukiryan ziman kurd weha dabeş kiriye ser ar zaravan:
1- Kurmanc jorn.
2- Kurmanc navn.
3- Kurmanc jrn.
4- Kurmanc navey

Ziman yekgirt ku ro t xwestin gengeşekirin dixwaze di encam de, zaravay kurmanciya jrn ( soran ) wek ziman Gel Kurd y yekgirt bi cih bike. Eger em li gor hejmar dabeşkirinn li jor temaşe bikin em d bibnin ku:
- di hla jimar de: Zaravay nz 10 miliyon kurd li ser zaravay nz 30 miliyon desthilat dibe.
- 1 zarava li ser 3 zaravayn din b bingehn zanist lkolnn zimanewan desthilat dibe.
- Zaravay beşek ji pareyek kurdistan li ser hem pareyn din desthilat dibe.
- Eger biriyareke weha li Kurdistana Başr hat girtin, li her pareyek din biriyareke cuda dikare b girtin li her cihek Kurdistan li gora daxwaza desthilat serhişkn w, zaravayek d bibe ziman ferm. Ev j, xewna Gel Kurd tk dibe r li ber end Kurdistann cuda vedike.
- Xala her tirsnak j ew e ku alfabya ereb wek standard b girtin bibe detsteka ji hevna gel kurd. Di v rewş de, Gel Kurd y Başr Rojhilat ji Gel Kurd y Bakur Rojava bi awayek dayim t birn hd hd r li ber avakirina du netewe du zimanan vedibe.
Ev xaln jor dikarin b zerer li ser berjewendiyn Gel Kurd pk werin eger di aroveya lkolnn zanist yn pispor de pişt parastin pşvebirin nzklihevkirina hem zaravayn kurd bicih bibin. Ev j, demeke dirj di encama lkolnn zanist de dikare r bide.

Zengilek gelek tirsnak

Di rojnameya heftey Evro de, hejmara roja 05.09.2007an, birz Dr. Dilşad Ebdulrehman wezr perwerd bi daxuyaniyn xwe rya erdhejek li ziman kurd xweş dike: Bi rast biriyardan li ser zimanek nivsn bo her neteweyek biriyareka arenivs e eve binemayeka bo dirustbna kiyanek netew. Di chan da h neteweyek nne du zimann nivsn yn cyawaz hebin di perwerde frkirin da. http://eduhok.net/evro/pdf2/p205_6.pdf 
Destpk weha xweş, ciwan şrn xuya dike. Afirandina zimanek yekgirt bo kurdan biriyareke arens ye ji bo dirustkirina kiyanek netew, l li vir end pirs t bra mirov: Gelo ev kiyan ten Kurdistana Başr e yan hem kurdn ku bi ziman kurd hem zaravayan diaxivin? Bi i r rbazan pwst e ku ev ziman kurd yekgirt dirust bibe?. Ez d hewil bidim ku li gora dirjahiya axaftina birz wezr perwerd van pirsan bi br bonn xwe şrove bikim. L ber v yek dixwazim ji cenab wezr re bibjim, di chana hemdem ya royn de, gelek netewe hene bi du zimanan belk btir, wek mnak; li Belcka 3 zimann ferm hene, li Swsra 4 zimann ferm hene li van welatan bi ti şwaz ev cudahiya zimanan bandor li ser hestn wan yn netew nakin. Mirov belck dimne belck nasnameya xwe ya netew ne li gora ziman xwe y frans, aliman yan filam digire, herweha mirov Swsir j, dimne swsir tev ku bi frans, elman, rtoroman yan tal diaxive. Di Kurdistan de j, zaravayn kurd ticaran nebne asteng li hember nasnameya netew ya kurd, kurmanc, soran, zaza, goran, herdem xwe kurd naskirine eger ev zarava bibin zimann serbixwe j, d xwe kurd nasbikin di v rewş de ti metirs nne eger li şna zaravayn kurd tgna koma zimann kurd c bigire. L eger rojek ji rojan zaravayek bi zor serkutkirin bibe ziman ferm d li şna yekkirina kiyan netew parekirina v kiyan ku bi xwe heye cihbigire.
Birz wezr perwerd li ser pirsn Evro pde die dibje: ji ber hind biriyardan li ser corenivsek zor giring e divt em hem hewlan bo bideyn eve bi rka serkutkirin zordariy nabit, ez dibjim bi rka qenaetpkirin ye bi taybet pisporn biwarn ziman bi rast j ev ende bi rka imzekirin nabit . Em vegerin ser away biriyar hewl bidin ji van end hevokan tgihştinek bidest bixin. Li aliyek ev pirs bi zordariy serkutkirin nabe, li aliy din j, bi imzekirin daxwaza xelk nabe, mebest j weha xuya dike ku gerek e zaravay kurmanciya jrn (soran) tpn ereb bibin şwaz corenivsa ku t xwestin. Gelo bi i away d xwediyn wan imzeyan raz bibin da zaravay xwe ji dest berdin? eger ne zordar be ima d daxwaz imze neyn pejirandin? Eger kurmancaxvn Başr (Behdnan) raz bn ku soran bibe ziman kiyanek netew, d awa bi i away 25-30 miliyon kurdn din raz bibin? Gelo em d awa kurdn zd ku qewl, beyt, lavij, diwa hem wjeya wan ya dn bi kurmanciya jrn e raz bikin da ku biguhzin kurmanciya jrn lavij qewl beytn xwe bi soran bixwnin? Eger pirsgirk li hviya şarazayn ziman pşniyazkirina wan bimne, ew şareza k ne? Nneriya end zaravayn kurd dikin? Nneriya end pareyn Kurdistan dikin? end lkoln projeyn wan di v derbar de hene? Weha ji axaftinn birz wezr perwerd diyar e ku mebest ji kiyana netew ten Başr Kurdistan ye: belku bo v mesel şarezayn ziman divt pşniyaz biken bo serkirdayetiya siyasya w welat cih xudan biriyar bi pşniyaz wan zanayn ziman xudan biriyarder biriyar li ser biden pdiv ye li w dem hem xelk Kurdistan pabend w biriyar bit. Wek em dizanin s pareyn Kurdistan hn di bin bar dagirkeriy de ne serkirdayetiyeke siyas xwed biriyar li wan pareyan nne, herweha şarezayn wan yn ziman nikarin cih xwe di pşniyazan de bigirin. Weha t xuyakirin ku mebest ji xelk Kurdistan ten Kurdistana Başr e, eger tgihştina min rast be di v xal de, em rasterast li hember parekirina Gel Kurd in, w wext yekgirtina ziman kurd ku t xwestin d dibe parekirin cudakirina Gel Kurd ev dibe cih metirsiyeke mezin. Gelo li şna v şwaz kar xebat ima Kurdistana Başr pşengiya yekgirtina ziman kurd herweha yektiya Gel Kurd nake? Ev pşeng dikare bi avakirina saziyeke ziman ku hem pareyn Kurdistan hem zaravayn kurd t de cih bigirin bibe. Bi v away serkirdayetiya siyas ya Başr Kurdistan dikare xwed biriyar be di avakirina w kiyan netew ku cenab wezr perwerd anye zimn. Kiyanek netew ku hem Gel Kurd di nava xwe de bicivne ne ten kurdn Başr. Yekgirtina ziman kurd arenivsa 40 miliyon kurd e, gelo serkirdayetiya siyas ya Başr Kurdistan d bikaribe weha bi hesan v berpirsiyariya drok bigire ser xwe?
Birz wezr perwerd weha p de die dibje: nabit li welatek du ziman du şwazn ferm hebin eve xelele eve nexoşiyeke div areser bikeyn, lewman nabit bjin ev kara asay ye sirşt ye, bi rast eve pwst bi areserkirin heye di xizmeta paşeroja xelk Kurdistan de ye berpirsiyariyeka mjoy ye li ser mil me heye divt em xeletiy destnşan bikin areseriy j bo pispor şarezayan d bicih hlin. Wek me di ser de j destnşan kir, di jiyana demokrat hemdem de, li welatek, pirziman tiştek sirşt asay ye ew nşana demokras hevpejorandin ye. Em kurd j, di v jiyan de ber bi w ve diin, pwst e em ji pirziman pirzaravayy netirsin maf zimn wek mafek xwezay bipejirnin biespnin. Ez nikarin tbigihjim awa turkmen, ereb kildoasrn Başr Kurdistan d bikaribin bi zimann xwe bixwnin binivsin ji xwe ew mafek wan y sirşt ye- l kurmancn Behdnan d nikaribin bi kurmanc binivsin bixwnin?.
Tev cih birz Dr. Dilşad Ebdurehman berpirsiyariya w di desthilatiya Başr de, mirov dikare van dtinn w wek br boneke takesane ku cih rz ye bigire, l pirs ew e gelo areseriya v pirsgirk bi hviya pispor şarezayan dimne awa? Berpirsiyariya mjoy li hember Gel Kurdistan ye yan li hember kurdn Başr e? Eger aroveya w berpirsiyariy weha di snor Kurdistana Başr de teng bibe, eve dibe cih metirsiyeke mezin. L eger ev pirsgirk ya hem Gel Kurdistan ye, pwst e bi ztirn dem saziyeke ziman ji şarezayn zimn yn kurdistan ava bibe projeyn birkpk birve herin. Eger weha nebe yekgirtina ziman kurd mebest p ew be zaravayek li ser zaravayn din desthilat bibe bguman ev d bibe tevkujiyeke mezin ji bo ziman kurd Gel kurd.





 

 

 

 selim@bicuk.de  

Destpkirina malper:05.08.2006 / http://www.bicuk.de/ - Selm Bik
Design:
www.hesso.de