Helbest

Gotar ZimanLkoln      
 
 

Destpk

 KURD

 DEUTSCH

عربي

 AGENDA

CONTAKT

PIRTK

LINK

PRESE

 

 
   
 


Cih kurdan y hiqq li Sriy
Selm Bik

 

Hem mirov azad, di rmet mafan de, wekhev ji dayk bne. Hiş wijdan bi wan bexşkir ne div li gel hev bi giyaneke biratiy reftar tkildar bibin.

Danezana gişt ya mafn mirovan, biriyar 217, 10.12.1948

 

1- Derbasbnek
2- Kurd Sr
      2.1- Awirek drok
      2.2- Rewşa kurdan ya hiqq
3- Kurd zagona bingehn
4-Kurd zagonn din
5- Kurd rewşa awerte li Sriy
6- Kurd, qannn sr qannn navnetew.

1- Derbasbn

Xaka Sr 185,180 klometrn argoşe ye. Hejmara şniyn w 17.213.871

kes e(temz 1999[1]). Hejmara kurdan li Sr digihje 2.500.000 kes. Ji sed 14.5 şniyn Sr kurd in (14.5%). Ev hemwelatiyn kurd bi gişt li hermn bakur bakur rojhilat Sr dijn. Hebna kurdan wek gel netewe li v herm hebnek drok ye wek xak ev herm pereyek ciyograf ye ji Kurdistan[2].

Şniyn v herm bi piran kurd in. Di hejmartinek sala 1937an de, hejmara şniyn herma Cizr weha b:

42000 erebn musilman, 82000 kurd, 31000 christiyan, 2000 zd

(ew j kurd in), 1000 cih, 1000 irkes[3].

Ji sala 1516-1918an, Sriya di bin dagirkeriya impiratoriya osman de b. Pişt jihevxistina v impiratoriy li hevparkirina bermayn w, desthilatiya firans li Sriy, ji sala 1920an heta 1946an dewam kir. Bi peymana Anqera, di sala 1923yan de, di navbera Firansa Tirkiya kemalst de, li hev hatinek pk hat. Li gora v peyman, Firansa hermn Iskendern Antakiya sipartin Tirkiy perey rojava ji Kurdistan b para Firansa. Pişt derketina Firansa ji Sriy ev snor bguhertin man ev herma kurdan di bin destn Sr de ma.

Di roja 24.10.1945an de, Sriya b endama Neteweyn Yekby (UNO). Pişt yektiya w Misr di sala 1958an de, endametiya w bi Misr re heta 12.10.1961 dewam kir. Ji mjya 13.10.1961 heta niha ew wek dewletek serbixwe endama UNO ye.

Di bin desthilatdariya Firansa de, gel kurd li v herm b rawestan li ber xwe da. Bi gelek serhiladanan rab; wek serhildana Beyandr 1923, serhildana Amd 1937, serhildana Ibrahm Henano 1920. L di v kobera drok de, rewşa kurdan hesantir b pilan pirojeyn şovnst yn tund bi r ve nedin. Tev ku destpka hişiyarbna netew b dsa hin saziyn kurdan dihatin avakirin qedexeya li ser ziman and eger bi ferm ne rewa j b, ne hewqas sert b. Di v dem de komela Xoybn 1927 hat avakirin, derxistina kovara Hawar 15.5.1932, Nad Amda 1938, Nad Kurdistan, li Şam 1938, avakirina komn rewşenbr li Heleb Şam, her weha nnern kurd cih xwe di parlemana sr de digirtin. V rewş di bin desthilatdariya netew ereb j de, heta bi qonaxek dewam kir. L ji saln yektiya Misir Sr şn de, rewşa kurdn v perey dijwartir b, bi taybet di bin siya desthilatdariya Partiya Bas de, gihişt piln sert di njadperstiya li dij kurdan de.

2- Kurd Sr

2.1- Awirek drok

Perebna Kurdistan ya yekemn, ji şer Çaldran, di mjya 23.8.1514 ve dest p kir. Di encama v şer de, li Qesra Şrn, bi peymana siltan osman Murad aremn şah ran sefew Şah Ebas, Kurdistan b du pere. Di sala 1916an de, bi peymana Saykis-Pko cara duyemn Kurdistan b pere wek bermayek impiratoriya osman, li dewletn hevbend hat parkirin. Di encama v peyman de, perey rojava ji Kurdistan bi temam b para Firansa.

Li gora peymana Sfer, di mjya 10.8.1920 de[4], gerek b hermn ku kurd l dijn   

( rojhilat em Ferad başr snor Ermniya, bakur tirkiya bi Sr re navbera her du eman) bibe hermek rvebiriya kurdan. L ev peyman, bi peymana Lozan 1923 yan hat tunekirin. Pişt ku Firansa Sr berda ev pere ket bin desthilatdariya ereban.

2.2- Rewşa kurdan ya hiqq

Tev ku Sr gelek peymann mafn mirovan pejirandine imze kirine j, hn avn xwe ji mafn kurdan, wek neteweyek cuda wek hemwelatiyn Sr digire. Ev rewş pişt hatina Partiya Bas dijwartir b[5]. Bi pilann nijadperest, hewldann tunekirina kurdan xurtir bir ve n. Eger mirov bixwaze van pilanan zelal bike, pwst e pirojeya Muhamad Teleb Hlal nas bike[6]. Mhamed Teleb Hlal ku gel kurd wek nexweşiya penceşr di laş ereban de dibne:

(...pirsa kurd ku ro xwe bi rxistin kiriye, ji bil girkek penceşr xerab, ne tiştek din e, xwe di laş netewa ereb de bi cih kiriye i derman j re nn e ji bil birn ),rpel 8. Ev serleşker ereb y nijad perest ku li herma kurdan serok liq parastina siyas b, bi lkolnek li ser herma Cizr, pirojeya xwe ku ji 12 xaln bingehn pk t, wek pşniyar pşkş dewlet kiriye. Kurtahiya xaln di v pirojey de ev in:

1-  Koberkirina kurdan bo hermn hindurn yn sr.

2-  Paşvehiştin neavakirina dibistanan li herm.

3-  Serrastkirina nasnameyan deravtina kesn ne hemwelatiyn sr.

4-  Girtina deriyn kar li ber kurdan.

5-  Bangeşiyek berfireh di nav ereban de li dij kurdan.

6-  Rakirina navn dn ji ser şxn kurd hinartina şxn ereb bo herm.

7- Bikaranna kurdan xwe bi xwe li dij hev.

8- Bicihkirina ereban di hermn kurdan de.

9- Bikaranna xeta bakur ji Cizr wek hermek leşker ji bo    koberkirina kurdan bicihkirina ereban.

10-Avakirina werzeyn tevah ji  bo ereban li v herm.

11-Qedexekirina ziman kurd, hilbijartin dengdan bo kurdan.

12- Qedexekirina dana nasnameya sr bo kurdn v herm.

Ev pşniyar, roj bi roj, bi zagonn awerte li bin siya rewşa awerte li Sriy hatin pkann. Di ser de, hejmartinek awerte li herma Cizr hat pkann[7]. Li gora v hejmartin btir ji 150000 kesn kurd bnasname man ev hejmar niha pir zde bye. Mirov dikare v kar bi tevkujiyek hiqq bi nav bike ji ber ku ev kes di aliy hiqq de tune ne di zagonn navnetew de maf nasnamey mafek rewa ye maf tukes nn e ku nasnameya kesn din bi zor j bigire[8]. Encamn v kar digihjin plpelkn her bilind ji binpkirina mafn mirovan. Bnasnamehiştin di eyn wext de t maneya qedexekirina kar, xwendin, milkiyet heta digihje mafn kesayet yn her rewa wek: Jinann, bavt dytiy. Bi awayek din kuştina kesayetiya mirov ya hiqq ye. Ev yek ne ten li dij qannn navnetew ye, her weha li dij qannn sr bi xwe ye. Qanna sr ya nasnamey, bend 3, dibje: Ew kes dibe erebek sr y ku:..c- Li Sr ji du d bavn nenas yan nasnameya wan nenas yan bnasname ji dayk bibe[9]

Helbet zarokn kurd ku li Sr tn jiyan v maf nastnin tev ku qannn sr d bavn wan kesn xwed nasnameyn nenas nas dikin. L eger ev bend b cih j, ew zarok li gora qanna sr ereb in. Bi wateyek din her kesn li sr dijn ereb in. Ev beş mezin ji gel kurd, li der livbaziyn siyas, civak hem awayn livbaziyn mirovah dij. Bi fzk dijn, l di jiyana hiqq de tune ne.

Gava duyemn anna malbatn ereb bo herma kurdan b. Di sala 1966an de,. seranser snor Tirkiy Sriy, li ser dirjahiya 375 km firehiya 10-15 km dewlet dest dan ser erdn cotiyarn kurd (zinara ereb). Kesn v herm b erd milkiyet hiştin. Ber v kirin, kirn firotina erdan li v herm, b erkirina wezr hindur qedexe kiri b(biriyara wezr hindur hejmar 1360, sal 1964).

Di şn de, sala 1973 qanna zinara ereb derket, di navbera her du gundn kurdan de gundek ereban ava kir ew erd li wan belav kir. Ev j li gor zagonn navnetew şlandina milkiyeta mirovan e[10]. Her weha li gora qanna bingehn ya sr jidestgirtina milkiyet qedexe ye[11]. Armanca v pirojey ew b ku bi temam v herm ji kurdan vala bike ereban t de bi cih bike. L li hember berxwedan gel kurd, gava duyemn ji pirojey xwe bi şn de kişand.

Tunekirin, guhertin veşartina dmenn kultr droka kurd her dem bye armanca pilann dewlet. Li hlek ziman, li gora biriyar qannn awerte qedexe dike, li hla din nav gund bajarn kurdan tev guherandine li şna wan navn ereb danne.Navn kurd qedexe ne li ser zarokn kurd bn dann. Di jiyanek hewqas bi qedexeyan xemiland de, qanna bingehn dirşmeya azadiya kesayet rmet hminiya hemwelatiyan berz proz dibne[12].

Pir caran, ji bo berevajkirin jinaverokvalakirina hin dmenn and siyas, dewleta Sr kirasn hiqq li byeran dike. Cejna Newroz wek cejnek kurdan netew, bi qedexeyan zor nikari bn rawestnin. Bi qannek, roja 21 adar kirin cejna d wek cejnek sr dan xuyakirin.

Ev dijayetiya di navbera qann birvebiriya qann li Sr, ber her kes kurd para xwe j digirin. Li hla din binpkirina qannn navnetew mafn mirovan Giraniya xwe btir ji her cih, li herma kurdan bi kar tne. Qanna rewşa awerte[13] ku hem li dij qanna bingehn ya Sr ye, hem li dij hem qannn navnetew mafn mirovan e, bi taybet ev qann li herma kurdan bi r ve die. Di rewşek weha bqann de, desthilatdariya pols istixbaratan bi xwe şna qann digire. Her hzek dewleteke di nava dewlet de. Gelo ev rewş bingeha xwe ya qann ji ku distne? Di aroveya zanistiya qann de, mirov cih kurdan, di nav qannn Sr de, li ku dibne? Snorn avahiya hiqq li Sr, li ku ne?

Lgern lkolnek weha li nav qanna bingehn qannn p ve girday dibe. L li Sr gerek mirov Partiya Bas Ji br neke. Pir caran qanna v partiy di ser qanna bingehn re ye. Partiya Bas serkşiya dewlet civak dike[14]. Dirşmeya Bas ku li Sr, di ser her qann re ye ev e: Netewa ereb yek e, xwediya peyamek nemir e. Helbet, di aroveya v dirşmey de, cih neteweyn din nn e. Bi taybet kurd li Sr, pişt ereban mezintirn netewe ne. Bi sedema br hizrn netew, kesn kurd dikarin bi scn mezin cezayn ku digihjin heta bidarvekirin b tawanbarkirin. Ten endametiya partiyek siyas kurd dikare bibe sedema van cezayn bilind[15].

Pirojeya M. T. Hlal, her iqas wek pşniyar lkolnek hatiye pşkşkirin, li Sr, di aroveya hiqq de, cihek berz digire. Di bin siya rewşa awerte de, piraniya xaln v pirojey bne qannn awerte li ser kurdan dimeşin:

1-  Koberkirin: Piraniya şniyn kurd, jiyan aboriya xwe li ser andiniya erd dikin. Pişt qanna zinara ereb xeta dehan(ji destgirtina erdan) bnasname hiştin, kurd bi sedemn birbn bkariy, bare man ku ko bikin bajarn mezin yn Sr. Ev kokirin, ten di snor Sr de nema, ji bo bingeha civak ya kurdan li sr xirab bikin, deriy koberkirina derve j vekirin. Dewleta Sr heta ro v siyset dimeşne: Zor bike, bir nezan bihle deriy rev veke.

Bi v siyaset deriy kokirin ber bi Europa welatn din j veb. Heta  ew kesn bnasname ku nikarin li nav xaka Sr j, bi hesan bigerin, bi rya hzn parastin qaaxiyn ku bazirganiya mirovan dikin, rya derketina ji sr li ber wan vedikin.

2-  Nezanhiştin: Bi temam, dewlet pşniyara Teleb Hlal nepejirand. Dibisatann seretay navn, wek qijleyn leşker di hrm de bi kar ann. Ev dibistan kirin destek ji bo şerek and giyan li her cihn herm ava kirin. L dibistann xwendina bilind zanngeh li herm ava nekirin.

3-  Nasname: Bi qanna nasnamey hejmartina awerte, di sala 1962 an de, 150000 kurd bnasname hiştin ev hejmar niha bi ser 200000 ketiye.

4-  Kar: Bi hem away deriyn kar li ber kurdan girt ne karkern kurd yn ku kar dikin j, bi biriyarn hzn parastin ku wek qann der tn, ji kar tn avtin.

5-  Bangeş: Kurd, penceşr in di laş ereban de, Kurd Israyl duyemn in... Bi van sedeman bi dehan şer kuştin di navbera malbatn kurd ereb de derdikevin, bi taybet malbatn ku ji hindur Sr, li herm bi cih kirine

6-  Xerabkirina bingeha ciyograf civak[16]: Bicihkirina gundn ereban li herma kurdan, koberkirin, guhertina navn kurd, veşartina dmenn drok, ziman, kultur qedexekirina her tiştn bi kurd kurdayetiy ve girday. Ev tev bingehn civaka kurd ciyografiya herm xerab dikin.

7-  Hermek leşker: Leşker di herm de bicih nebye l hzn parastin rola leşker dilzin. Ev hz di bin siya rewşa awerte de, jiyana gel kurd bi tevah dikin zindan.

Di bin desthilatdariya partiya Basa ereb de, mejiyn nijadperest gelek xal rbaz li pşniyarn Teleb Hlal zde kirine tev kirine qann biriyar, dibin kirasek hiqq de, lehiya bindest, sitemkar zordariy li ser gel kurd xurtir bihztir dikin.

3-Zagona bingehn kurd

Qanna Sr ya bingehn, bi hejmara 208, mj 13.3.1973, ne ji dr ne ji nzk nav kurdan nayne. Her weha ev qann ji bil neteweya ereb neteweyn din li Sr nas nake. Li gora v qann gel sr tev ereb in, pereyek ji netewa

ereb in ji bo yektiya ereban ya gişt tdikoşin[17]. Encama nepejirandina kurdan wek neteweyek li Sr, di aliy hiqq de, t wateya binpkirina maf, nasname kesayetiya kurd. Di ser de, ziman, kultur hem şweyn jiyana kurd qedexe ne. Ten mirov kurd be scek mezin e.

Ziman ferm li Sr ereb ye kesn ne ereb ji dayk bibin div raste rast bi dar zor poltka erebkirin bipejirnin[18]. Ji bo ku mejiyn ewan kesn ne ereb bn şiştin kesayet taybetiyn xwe yn netew ji br bikin, perwerdeyiya dewlet, li pşber wan di rolek mezin de ye. Avahiya perwerdeyiy li Sr li ser bingeha erebkirin saz dibe[19].

Ji dibistann seretay dest p dike, ziman kurd, li zarokn ku peyvek ereb nizanin, bi ryn dijwar nemirovah qedexe dikin. Bi taybet saln destpk, dibistan ji bo zarokn kurd dibe zindan, dibe cih azar ldan. Di ser de, zarokan hn dikin ku giliyn hev bikin navn kesn bi kurd diaxivin bidin mamoste. Wan hn dikin ku kes ne ereb be, ne mirov e. Wek kurd xwe km bnirx dibnin, Ziman kultura kurd ne hja ye tiştek, d bavn wan ne hja ne, ji ber ku kurd in. Ev j, di şn de, dibin bingehn nexweşiyn civak giyan. Zarokn ku di rewşek weha de, mezin dibin yan bi sert knek mezin di rya netew de diin yan j, li dij netewe, gel mirovn xwe dibin noker dikevin xizmeta dewlet.

Systema Sr ya hiqq li cihan bmnak e. Dewlet di bin rewşa awerte de, bi destn hzn veşart ( ku li sr işkere ne) bi r ve die. Hzn ku di rastiy de dewlet bi r ve dibin, hzn parastin ne; Parastina leşker, parastina siyas, parastina gişt, parastina derve, ...Di herma kurdan de, ev hz bi xwe qann in di eyn wext de, qann bi r ve dibin.

Cudakirin serbixweyiya hzn qann ( hza dadger, hza birvebirin, hza qanndann) ku birinsbek hiqq navnetew ye, di nav hzn parastin de, snorn xwe winda dikin. B dadgeh mirovn kurd dikarin bn girtin bn cezakirin. Ev kirinn dewlet hem li dij qannn navnetew mafn mirovan e, hem li dij qanna sr ya bingehn in[20]. Parzvan herm dikare biriyaran derxne ev biriyar mna bendn qann bi r ve diin[21].

Gel kurd li Sr, ji hla drok, kultur taybetmendiyn xwe, ji neteweyek din cuda ye ji netewa ereb. Wek her geln cihan maf w y jiyanek azad serbixwe heye[22].

L ev maf xwezay, ji hla desthilatdariya Partiya Bas, li Sriy, bi qann biriyar zagonn awerte yn li dij mafn mirovan hatiye binpkirin. Di v rewşa neqann nemafdar de, ziman, nasname, azadiya kesayet, kultur hem biha nirxn mirovah li kurdan qedexe ne.

Qanna bingehn ya Sr ku ji 156 bendan pk t bi hejmara 208, mj 13.3.1973 ketiye jiyan, btir ji qannek bingehn destra komek nijadperestn ereb e. Di karvaniy de, ev qann hatiye rawestandin, di şna w de, qanna rewşa awerte bi r ve die. Ten dema daxwaz berjewendiyn birvebiriya dewlet cih pirs bin, rola v qann berz bilind dibe. L di rastiy de, qannn Sr leşker hzn parastin ne. Bi taybet li hermn ku kurd l dijn hzn parastin di ser her qann re ne. Ev qann bi awayek din rola sereke dide hzn birvebiriy. Serok komar, hem serok partiya Bas e hem serok leşker e, ew saziyn p ve girday di ser qann re ne. Ew bi xwe qann in. Hza birvebiriy li Sr, qann edike, dadger e qann bi r ve dibe ( bend 93/2: serok komar ji bo berpirsiyariya hza birvebiriy nneriya gel dike, bend 103: serok komar serkş leşker hzn ekdar e, bend 7/1: serok komar dikare parleman belav bike,....).

4-Kurd zagonn din

Di qannn Sr de, ten kurd wek tewanbar dikarin bibin aliyek hiqq. Wek aliyek mafdar cih wan y hiqq nn e. Kesn bnasname ku niha hejmara wan digihje 200000 mirov, di tgnn hiqq mafiyar de, tune ne. Ev kes di jiyana hiqq de mir ne. Zewaca ferm, anna zarokan ya ferm, milkiyet, kirn firotin, derketina dervey welat, kar pdiviyn jiyana mirovan ya xwezay li wan qedexe ne. Li nava Sr bi xwe eger ev kes ji gund yan bajarn xwe derkevin, ji bo kari bin li hotlek razin gereke erkirina hza parastin yan siyas bistnin. Heta bi kirna pdiviyn jiyan, xwarin pdiviyn mal, ji bazara reş bihatir dikirin. Di encama bnasnamehiştin de, beşek din kurdn hemwelatiyn Sr derketine meydan. Ew kesn ku ji d bavn bnasname tn jiyan navn wan li ticihan nn in. Rewşa v beş hn xirabtir e ji ya beş yekemn. Ew ten bi gewde li jiyan ne, wek din tune ne.

Ew kurdn ku hemwelatiyn sr ne xwed nasnameyn sr ne j, di bin qann rewşa awerte de, di ser de, mafn wan wek mirovn sr nn e wek kurd, ne ji neteweya ereb, scdar in, pwst e bn cezakirin.

Ji bo kirasek hiqq li van kirinan bikin, qannn sr bi taybet qanna ceza dikeve rol. Benda 267/1: Sriy ku tbikoşe, bi kar, gotin, nivsandin yan tiştn din, pereyek ji erda Sr bo dewletek biyan bibire yan mafek w li ser mal Sr y taybet bike, bi kmay 5 salan t girtin.[23]

267/2: Eger ew kes endam komel rxistinn di bendan 288 308 an de hatine hejmartin be dirjahiya temen xwe(ebed) t girtin.

Eger ten mirov bibje ez kurd im ji bo maf kurdan wek neteweyek cuda ji ya ereban kar bike, dikare cih xwe di bin van bendan de bibne. Di bin van scan de hem karn and, siyas civak yn bi kurdan ve girday ne, cih digirin. Rxistin komeln ku di bendn 288, 308 de hatine hejmartin j ev in: B erkirina dewlet komeln siyas civak yn navnetew, komeln ku bi armanca kar nivsandin, ji bo perekirina gel Sr tn avakirin[24].

Benda 291/1: Cezay karn bi armanca guhertina qanna bingehn bi ryn ne rewa bi kmay 5 sal heps in(Qanna tewanbariy).

Qanna bingehn ya Sr mafn kurdan nas nake kes sr tev ereb dibne. Çanda ereb siyaseta erebkirin wek bingeh digire. Bi serkşiya partiya Bas dewlet bi r ve dibe. Di rewşek weha de, eger mirov nav kurdan j bne ziman, dikare bikeve bin hikim v bend armanca w, bi awayek ne rewa, guhertina destr, b nas kirin.

Benda 329/1 ji qanna tewanbariy: Herkomelek bi diz t belavkirin dest li ser maln w t dann.

329/2: Her wezfedar di v komel de ji 6 mehan heta 2 salan hepis dibe ji 100-500 lrey sr dide. Endamn din bi nvn van ceza tn hikimkirin.

Ji xwe avakirina komel saziyan ji bo kurdan qedexe ye. Hem karn kurdayetiy yn kultur, siyas, civak yn din bi diz dibin her kurdek di v derbar de kar xebat bike ev ceza li pşiy ne. Ne ten endam rast v cezay tn, kesn beşdar civnn van komelan dibin li w cih bn dtin j, bi eyn ceza hikim dibin[25].

5- Kurd rewşa awerte li Sriy

Qanna rewşa awerte li Sriy bi hejmara 51, mj 22.12.1962, derket. Bendn 1 2 ji v qann maf didin hza birvebiriy ku rewşa awerte li Sriy bidin zann:

Bend 1/a: Di rewşa şer de, yan rewşek ku şer nzk dike, yan rewşa ku bisedema nerehetiya gişt ya hindurn yan karseyn gişt hmin birvebiriya gişt li Sr yan pereyek ji xaka w dike xeter, , rewşa awerte dikare b danezann.
1/b: Ev rewşa awerte dikare ji bo tevahiya Sr, yan pereyek    j be.                             
2/a: Rewşa awerte, bi danezanek ji ancumana wezran ku bi serokatiya serok komar dicive bi 2/3 ji dengan t danezann div ji bo civna yekemn ya parleman b pşkşkirin
.

Di mjya 8.3.1963 an de, dema Partiya Bas bi ldanek leşker hat ser desthilatdariy bi fermana leşker hejmar 2, rewşa awerte li Sriy hat danezann[26]. Ji v mjy heta niha ev rewş dewam dike. Hakim awerte

(leşker) serok wezr e, cgir w wezr hidurn e fermann xwe ji serok komar digirin. Ev qann rojek, ji bo erkirin, pşkş parleman nebye. Di karvaniy de, cih destr digire tev ku destr pişt w bi 10 salan hat dann.

Destra sr, li aliyek azadiya kesan berz digire (bend ji 25 heta 33), li aliy din qannn awerte li Sr rewa dike dixwaze kirasek hiqq l bike:

Bend 153: Qannn ber danezanna v destr ku di karvaniy de bn dewam dikin heta ku bn guhertin (destr, 208, 13.3.1973).

Ev rewş, hem tevheviyek hiqq li Sr peyde dike, hem qannn Sr tev bkr dike. Ten sgoşeya ku serok komar, serok wezran wezr hidurn nneriya w dikin cih qann digire dibe saziya hiqq ya her bilind li Sriy.

Ji bo ev saziya qann ya nehiqq ne mafdar bikari be rvebiriya dewlet bike, qannn din y girday qanna rewşa awerte derxistine. Ji van qannan:

1.  Qanna parastina şoreş, hejmar 6, mj 7.1.1965 e. Benda 4/a ji v qann dibje: Kiriyarn ku karn di benda (3/a, 3/b, 3/c, 3/d) de dikin, bi dirjahiya temen (ebed) yan girantir (bidarvekirin) tn cezakirin.

Karn ku di benda 3 yan de hatine jimartin: Karn ku ji avahiya sosiyalst ya dewlet cuda, i hati bin cih, yan bi gotin nivsandin bin, yan bi destekn din yn derbirn belavkirin b bin.

Helbet, hem karn ne li gora dtin, kirin brdoza Partiya Bas, cihn xwe di bin van bendan de digirin. Ji bo gel kurd t w watey, hem kar xebatn ji bo kurdayetiy, iqas bik bin j, dikarin bibin sedema cezay zindan y daym yan j mirin. Ji ber ku brdoza Partiya Bas kurdan ne wek netewe nas dike, ne j, wek hemwelatiyn sr.

2.  Qanna dadgeha hminiya dewlet ya bilind, hejmar 47, mj 28.3.1968. Ev dadgeh dikare hem dozan bigire bin destn xwe. Maf kesn bersc nn e ku parzerek ji bo parastin bigire, eger ev parzer hebe j, ten dosiyan dide dadgeh, maf parastin p re nn e. Li biriyarn v dadgeh veger nn e. Serok komar biriyaran er dike, yan bi şn de vedigerne, yan j, ceza km dike. Rniştinn dadgeh girt veşart ne[27]. Piraniya kesn kurd ku tn girtin derdikevin pşber v dadgeh.

3.  Qanna kirina birvebiriya parastina dewlet hejmar 14, mj 15.1.1969. Bend 16 ji v qann dibje: Çnabe kesn ku di v rvebiriy de kar dikin, ji bil fermana birvebir, li ser scn ku dema bicihanna karn xwe, dikin bn dvşopandin. Her weha bend 30 dibje: Ev qann nay belavkirin ji mjya derann dikeve kar.

4.  Qanna rxistinn hidurn yn birvebiriya hminiya dewlet hejmar 549, mej 12.5.1969. Bend 74 ji v qann: Kakern birvebiriya hminiya dewlet, kesn bi wan re kar dikin yan bi wan re di peyman de ne, nabe raste rast, bi sedema scn ku di kar xwe de dikin, derkevin pşber dadgeriy......  Bend 101: Ev qann nay belavkirin ji mjya qanna 14, 15.1.1969 an ve dikeve kar.

Ev hzn parastin ku di van her du qannan de tn ziman, li herma kurdan, btir ji her cihn Sr livbaz in. Dikarin mirovan, bdadgeh bi salan biavjin zindan, azar ldan, zordar destdirjahiya li ser jiyana mirovn kurd, ji destn van hzan bye dmenek jiyana rojane. Hzn ku bi van her du qannan hatine avakirin: Parastina leşker, parastina hzn heway, parastina serokatiya komar, parastina siyas, parastina yekniyn taybet, parastina zanngehan, parastina gişt, parastina derve, şax filestn,

Li her cihn Sr bi dehan navendn van hzn parastin hene her yek ji wan xwed maf e mirovan bigire, azar bide wan pir caran j, di bin azar de bikuje winda bike. Ev hz, li Sr, bi girtin, azardan şlandina mirovn kurd pir bi nav deng in. Piraniya kesn kurd ku kober bne, hem ji ber zilm zora wan hem bi rya wan reviyane dervey welat. Hem ryn jiyan li ber kurdan digirin bi rya qaaxiyn bi xwe ve girday, pişt şlandina hem mal heyna wan, wan derdixin derve.

Qanna rewşa awerte maf dide serok wezr wezr hindurn yn Sr saziyn bi wan ve girday wek parzvann herman hzn parastin ku biriyaran derxnin ev biriyar wek qann bi r ve diin. Di rastiy de, li hermn kurdan, Cizr, Efrn, Koban, ten ev biriyar qannn awerte jiyana hiqq ya kurdan arove dikin. Her kurdek ji mjya jidaykbna xwe, ten ji ber ku kurd hatiye jiyan, tewanbar e.

6- Kurd, qannn sr qannn navnetew.

Gel kurd li Sriy wek netewe, hem wek kesn hemwelatiyn sr, xwed mafn jiyan, azad, abor, kultr, azadiya mej hizir, ... hem mafn xwezay rewa yn mirovah ye. Ew mafn ku di qannn navnetew de, ji bo hem mirovn cihan rewa ne, ji bo gel kurd rewa pdiviyek jiyan ne. L berevaj v ev maf bi tevah bi dar zor ji kurdan hatine girtin qedexe ne.

Sriya wek aliyek hiqq di qanna navnetew de, div xwe li gora van qannan bilivne qannn xwe yn hindurn, di aroveya wan de saz bike. Ji ber ku w bi xwe ev qann peyman pejirandine.

Bi qanna hejmar 184, mj 9.8.1970, Sriya tev peymana Viena ya qanna peymanan, sala 1969 an b. Benda 27 ji v peyman weha dibje: Çnabe aliyek di peyman de, bendn qanna xwe ya hindurn, ji bo nepkanna peyman bike bihane.

Bi awayek vekir li ser bingeha peyman qanna aliyn peyman ye, peymann ku ji aliy dewletan ve tn pejirandin di ser qanna hindurn re ne, heta ku ev qanna hindurn destr bi xwe be j.

Li gora qanna peymanan ya navnetew sala 1969 an pejirandina v peyman ji aliy Sr ve sala 1969 an, div hem peymann ku Sr pejirandine, di ser qanna hindurn re bn girtin. Ji van peymanan: Peymana navnetew ya mafn sivl siyas (19.12.1966) peymana navnetew ya mafn abor, civak kultr (19.12.1966), em wek mnak bigirin. Ber danna destra sr ya sala 1973, sr tev van her du peymanan bye pejirandine.

Benad 1 ji peymana mafn sivl siyas: Hem gel xwed maf in ku bi xwe biriyar li ser arensa xwe bidin. Bi hza v maf, ew  bi xwe, azad, li ser siyaset, rxistina azad ya abor, civak pşvena kultr biriyar didin.

Bend 2/1: Div her aliy peyman xwe mecbr bike ku mafn di v peyman de hatine bi rzdar bigire ji bo hem kesn herma xwe, di bin desthiladariya xwe de, bcudah, bi taybet li gor njad, reng, cins, ziman, dn, dtinn siyas yn din, netew, civak, mal, zayn yan tiştn din, bipejirne.

Di ser de, qanna rewşa awerte li Sriy ku b snorkirina cih dem bye qannek daym ji bo Sr, bi tevah li dij hem qannn navnetew v peyman ye. Ev qann hem mafn gel kurd wek netewe wek beşek ji hemwelatiyn sr bin p dike.

Destra sr ku ne ji dr ne ji nzk pirsa gel kurd li Sr nav kurdan nayne ziman, gerek b li gora v peyman b guhertin, ji ber ku li dij bendn w ye. L daxwaza v guhertin, li Sr, wek me li jor aniye ziman gunehek mezin e dikare bibe sedema bidarvekirin qanna parastina şoreş.

Eger em mafn ku di v peyman de hatine jimartin bnin ziman, bi taybet:

Bendn (6/1, maf jiyan), (bend 7, azar), (bend 9/1, azadiya kesayet hmin) bi tevah bendn peyman berheviyek di navbera van mafan rewşa gel kurd ya qann li Sr bikin, em  dijberiyek seyr bibnin, ji ber kurd li Sriy ji van hem mafan b par in.

Benda 1/1 ji peymana navnetew ya mafn abor, civak kultr:

Hem gel xwed maf in ku bi xwe li ser arensa xwe biriyar bidin. Bi hza v maf ew bi xwe, li ser siyaset, birvebiriya azad ya abor pşvena civak kultr biriyar didin.

Bi tevah qannn sr bi taybet rewşa hiqq qann ya kurdan li Sr, li dij hem peyman, qann mafn mirovan yn navnetew ne.

Kurd wek netewe, wek gel wek mirov ji hem mafm mirovah yn rewa b par in. Brdoza partiya Bas, destra sr ku ew bi xwe j btir ji destra welatek, daxuyaniyek siyas, brdoz nijadperest ye rewşa awerte hem qannn p ve girday tev binpkirina, bi gişt mafn mirovn sr bi taybet yn gel kurd e ev di ser de, berpirsiyariya mirovah civaka navnetew ye.

-----------------------------------

 Jrenot

[1] Allgemeine Länderinformationen, Syrien, Internernet.

[2] Selah Bedredn, Kurd wek gel doz( Alakrad şaben we qedyeten), dar alkatib, Libnan 1987, rpel 166-169.

[3] Droka Sriya Libnan di bin rvebiriya Firansa de, Stefin Humsl Lowingirig, rpel 312, Dar Alhaqqe, Beyrt 1978.

[4] Peymana Sfer, 10.8.1920:

Bend 62: Komisiyonek navenda w li Qistentniy, ji dewletn Birtaniya, Firansa Îtaliya dibe, ev komisiyon w di nava şeş mehan de, pirojeya birvebirina herm ji bo hermn ku bi piran kurd l dijn, li rojhilat Ferad, başr snor başr y Ermniye, bakur Tirkiy bi Sr re navbera her du eman.

Bend 63: Dewleta Tirk w biriyarn van komisiyonn di benda 62 an de, ji mjya ku agahdar bibe, di navbera 3 mehan de bipejirne bne cih.

Bend 64: Di nava salek de, eger gel kurd y di v herma ku di benda 62 de hatiye ziman bixwaze serbixwe bij encumana hevbend bibne ku hjay v serxwebn ne biriyar bide div Tirkiya v biriyar bipejirne mafn xwe yn li ser v herm berde.

[5] Partiya Bas di 08.03.1963yan de, bi ldanek leşker hat ser desthilatdariy.

[6] Drase an mhafezet aljezre min alnewah alqewmiye, alijtmaia, alsiyasiye, Mlazim ewel Muhamed Teleb Hlal, Serok liq siyas li Hisie.

[7] Dabirna(mersm) komar hejmar 93, mj 23.08.1962.

[8] Benda 15an ji daxuyaniya navnetew ya mafn mirovan, 10.12.1948:
Xal 1: Maf her kes heye ku nasnameyek w hebe.
Xal 2: Çnabe bi zor nasnameya tukes j b girtin yan j maf guhertina nasnamey j b sitandin..

[9] Bend 3/c, ji qanna nasnamey ya Sr, hejmar 276, sal 1969

[10] Benda 17an  ji daxuyaniya navnetew ya mafn mirovan, 10.12.1948:
Xal 1: Maf her kes heye, bi ten yan bi kesn din re ku xwed milkiyet be.
Xal 2: Kes nikare bi zor v milkiyet bişlne.

[11] Benda 15an ji qanna bingehn ya sr, dabirna hejmar 208, mj 13.03.1973:
Xal 2- Jidestgirtina milkiyet ya gişt qedexe ye.
Xal 3- Jidestgirtina taybet bi biriyarek dadger pk t.

[12] Benda 25an ji qanna bingehn, xal 1: Azad mafek proz e dewlet azadiya hemwelatiyan ya kesayet, rmet hminayiya wan diparze.

[13] Qanna rewşa awerte hejmar 51, mj 12.12.1962, ji mjya 8.3.1963yan ketiye bikarann heta ro dimeşe.

[14] Bend 8 ji qanna bingehn: Partiya Basa erebiya sosiyalist serkkşiya civak dewlet dike, pşengiya   eniyek netew pşver dike. Ji bo yekbna karnn gel, di xizmeta armancn netewa ereb de, kar dike.

[15] Her peyman yan kar ku armancn wan kirina scn di v qann de be, bi kmay, bi 6 meh hebis t cezakirin. Bend 12/a ji qanna parastina partiya Bas.

Yek ji van karan di benda 5 de: Endametiya partiyek siyas, yan j endametiya partiy (Bas) ji bo ji aliyek siyas yan partiyek din re karkirin. Qanna parastina Partiya Bas, hejmar 53, mj 8.4.1979.

[16] Ji sala 1972-1977, 33 gundn ereban li herma kurdan hatin avakirin. Heta mjya 15.2.1978, navn 136 gund bajarn kurdan bi navn ereb hatin guhertin. Bi biriyara 4524/N, mj 20.12.1997, navn 104 gund werzeyn kurdan li Hisie, bi nvn ereb hatin guhertin. Bi biriyara 2123/N, mj 5.5.1998, navn 120 gund werzeyn kurdan, li Hisie bi navn ereb hatin guhertin. Bi biriyara 580, mj 18.8.1977, navn 336 gund werzeyn kurdan li Heleb bi navn ereb hatin guhertin. Bi biriyara 334, sal 1998, navn 209 dibistnn herma kurdan bi navn ereb, li gor navn gundn n hatin guhertin. (Erebkirina gund bajarn kurdan, weşann hevbendiya dmokrat kurd li Sriy)

[17] Gel sr pereyek ji netewa ereb e, tdikoşe ku yektiya ereban ya gişt ava bike, bend 1/3

[18]  Ziman ereb, ziman ferm ye, bend 3/4 ji qanna bingehn.

[19] Armanca perwerdey and avakirina nifşek ereb, netew, sosiyalst xwed hizrn zanist ye. Girday drok xaka xwe, serfiraz bi kelepora xwe xwed giyanek tr tkoşn ji bo pkanna armancn netewa xwe...
( Helbet, mebest ji drok, xak, kelepor, netewe,... yn ereban, nivskar)

[20] Bend  28/1: Her bersc bguneh e, heta ku bi hikimek dadger b tawanbarkirin.
28/2: Bqann nabe kes b sehkirin yan girtin..
28/3: Çnabe kes bi giyan yan j gewdey b azarkirin...
Qanna bingehn 208, mj 13.3.1973

Bend 9 ji daxuyan gişt ya mafn mirovan: Çnabe kes bi zor b girtin, bikeve zindan yan ji welat b drkirin.

[21] Biriyara parzvan Hisie Muhemed Mustefa Mro, hejmar 1865/S/25, mj 2.12.1989, qedexekirina ziman, muzk dmenn ne ereb.

Biriyara parzvan Heleb hejmar 768, mj 20.4.2000, girtina dikann kast vidiyo yn kurdan

Biriyara Parzvan Hisie, mj 24.2.1994, girtina cihn kar yn kurdan yn navn kurd hildigirin.

Biriyara hejmar 2122, mj 5.5.1998, Erebkirina navn 209 gundn kurdan.

Biriyara wezr hindur, hejmar 122, sal 1992, Hzn parastin berpirsiyarn dana navn zarokan e

Biriyara wezr hindur Muhemed Herba, hejmar 1028/S, mj 31.12.2000: Kesn kurd ku nasnameya xwe winda dikin, di şna ya windakir de, yek n nagirin heta erkirina hzn parastina leşker, siyas gişt nestnin.

[22] Maf bixwebiriyardan y her gelan heye. Bi hza v maf biriyara azad li ser rewşa xwe ya poltk avakirina abor ya azad, pşvena civak kultura xwe didin, bend 1 ji peyman mafn mirovan yn siyas civak, mj 19.12.1966

[23] Qanna tewanbariy ya Sr, hejmar 148, mj 22.6.1949

[24] Qanna tewanbariy, 148, mj 22.6.1949. Qanna apemeniy, hejmar 53, mj 8.10.1949, bend 65. Qanna parastina şoreş, hejmar 6, mj 7.1.1965, bend 3.

Ev sc ji kar dadgeriya leşker yan j dadgeha parastina dewlet ya bilind in.

[25] Qanna tewanbariy 148, 22.6.1949, bend 327, 328, 329, . Qanna komel saziyn taybet 93, 8.7.1958. Qanna komeln hevkariy 91, 8.7.1958. Qanna avakirina yektiya gişt ya cotiyaran 127, 14.12.1964

[26] Parzer Muhemed Alencern, lkolnek qann li ser qannn binpkirin li Sriy, sal 2000, kovara Aledale ya komisiyona mafn mirovn sr ( ji Internet www.shrc.org).

[27] Selm Hesen, dadgeha hminiya dewlet ya bilind, kovara internet Aledale, hejmar 4, temz 2002(www.shrc.org).

--------------------------------------

Çavkan:

Menschenrechte, Ihr internationaler Schutz, Beck-Texte im dtv, 3. Auflage, ISBN 3 423055316, 1.12.1992.

Die Charta der Vereinten Nationen, 7. Auflage, Verlag C. H. Beck, ISBN 3 406 05709 8, 1979.

Alfred Verdross Bruno Simma, Universelles Völkerrecht, Theorie und Praxis, 3. Auflage, 1984, ISBN 3-428-05708-2.

Sam Ehmed Nam, Dmenin ji droka winda, APEC, Stockholm 2000, ISBN 91-89014-80-4.

 

قانون العقوبات السوري - المرسوم التشريعي رقم 148 تاريخ 22/6/1949

القانون الدولي العام ـ دكتور علي صادق ابو هيف ـ 1995 القاهرة ـ منشأة المعارف بالاسكندرية.

الصراع على ســـورية ـ باتريك ســيل

الأكــراد شــعبا وقضيـة ـ صـلآح بدرالدين ـ الطبعة الأولى 1987 ـ دار الكاتب ـ بيروت ـ لبنان

تعريب القرى والبلدات الكردية ـ التحالف الديمقراتي الكردي في سـوريا

دســتور الجمهورية العربية السـورية ـ 1973

دراســة عـن محـافظة الحسـكة ـ الملازم الآول محمد طلب هـلا ل ـ رئيس الشعبة السياسية بالحسكة

القضية الكردية في ســوريا ـ محمد ملا أحمد ـ منشورات مجلة هافيبون ـ برلين

دراسة قانونية للقوانين القمعية في سـورية ـ المحامي محمد العنجريني ـ مجلة العدالة الانترنتية

قانون الجنسية السوري

دفاعا عن الحقيقة ـ صلاح بدرالدين ـ 1991-

كـردسـتان الغربية بين مطـرقة الارهاب السـياسـي و سـندان الشـوفينية ـ الدكتور بيري شـاليار مطبوعات لجنة حقوق الانسان الكردي، العدد 4 لـندن 1992

 

 

 

 selim@bicuk.de  

Destpkirina malper:05.08.2006 / http://www.bicuk.de/ - Selm Bik
Design:
www.hesso.de