Helbest

Gotar ZimanLÍkolÓn      
 
 

DestpÍk

 KURDő

 DEUTSCH

عربي

 AGENDA

KONTAKT

PIRTŘK

LINK

PRESE

 

 
   
     
     
   

LÍker Ż rastnivÓsandina lÍkeran 2

SelÓm BiÁŻk



KomÍn LÍkeran

Di zimanÍ kurdÓ de lÍker bi Áend koman par ve dibe. Ev kom jÓ, ev in:

1. LÍker bi hebŻn Ż tunebŻna berkar bi du beşan par ve dibe:

a. LÍkerÍn derhingÍv

Ev lÍker di hevokÍ de berkarekÓ durust dixwazin. Wek lÍkerÍn : Birin, nivÓsandin, rakirin, hilgirtin, xwarin, vexwarin, dÓtin, ....Żwd

Dema em hevokekÍ bi lÍkerekÍ ji van saz bikin, mÓna   " hilgirtin " . Min hilgirt. Ên ku li me guhdarÓ dikin dipirsin: Gelo vÓ Ái hilgirt? Ji ber ku hevok kÍm e. LÍ ger min got: Min bar hilgirt . Yan jÓ : Min al hilgirt, hingÍ kÍmahÓ di hevokÍ de namÓne Ż wateya xwe bi temamÓ dide. Ji ber ku lÍkera "hilgirtin"  derhingÍv e, di hevokÍ de berkarekÓ durust  dixwaze. Di hevokÍn jor de, bar Ż al berkarÍn durust in. Di buhÍrkÍ de  lÍkerÍn derhingÍv bi cÓnavÍn kesok, awayÍ tewandÓ re (min, te, wÓ, wÍ. me, we, wan) tÍn bikaranÓnÍ. LÍ di nihokÍ de bi awayÍ rast re (ez, tu, ew, em , ew, hŻn, ew) tÍn bikaranÓnÍ. Herwiha di pÍşedemÍ (mandÍ) de jÓ, bi awayÍn rast re tÍn bikaranÓnÍ. 

b. LÍkerÍn nederhingÍv

Ev lÍker di hevokÍ de berkaran naxwazin. Hevok bÍyÓ berkar wateya xwe dide. Bi lÍker Ż kiryar hevok bÍ kÍmahÓ durust dibe, mÓna lÍkerÍn : Hatin, ÁŻn, mirin, razan, bŻn , man, rabŻn, ponijÓn, girÓn, firÓn, ketin, .... Żwd.

Ez firÓm.
Tu diÁÓ.
Ew Í bimire.
HŻn radizÍn.
Ew Í bikevin.

Ev hevokÍn li jor bi lÍker Ż kiryar tenÍ wateya xwe durust distÓnin. LÍkerÍn nederhingÍv di her Áaxan de bi awayÍ rast re yÍ cÓnavÍn kesok tÍn bikaranÓnÍ, an ku bi cÓnavÍn (ez, tu, ew, em, hŻn, ew) re tÍn veguhastinÍ.

Bi du bÍşÍn din lÍker tÍn parvekirinÍ :
1. LÍkerÍn sazber (birÍ)
2. LÍkerÍn guhber (bÍrÍ) 

1. LÍkerÍn sazber

Di van lÍkeran de hemŻ Áax ji koka raderÍ tÍn bikaranÓnÍ Ż li gor rÍzaneke durust tÍn veguhastinÍ.
LÍkera (kirÓn)
Koka dema berÍ                 kirÓ
Koka dema niha                 kir
Min kirÓ  (buhÍrk)
Ez dikirim ( nihok )
Ez Í bikirim ( mand )
Bikire    (fermanÓ)

Herwiha koka demÍ mÓna xwe dimÓne Ż pÍşgÓn Ż paşgÓnÍn kes Ż deman pÍ ve dibin.

2. LÍkerÍn guhber

Di van lÍkeran de, hemŻ Áax ji koka raderÍ dernakevin. Di navbera rader Ż fermaniyÍ de newekhevÓ heye. Ev lÍker jÓ, du beş in: 

a. Biramak

Di van lÍkeran de, di fermaniyÍ de tÓpÍn derÓ raderÍ hene:

Rader           KDB             KDN             Ferman

avÍtin          avÍt            avÍj             bavÍje
dotin            dot              doş             bidoşe
firotin           firot             firoş            bifiroşe
ketin            ket              kev             bikeve
kotin            kot              koj              bikoje
mÍtin           mÍt             mij               bimije
rÍtin            rÍt               rij               birije

Di lÍkerÍn biramak de, tÓpÍn ketÓ ( windabŻyÓ ) ji raderÍ, di fermanÓ Ż nihokÍ de careke din   vedigerin. AvÍtin: Koka wÓ kevin (avÍjtin e). TÓpa (j) dÓsa vedigere. Herwiha:

dotin                      doştin
firotin                     firoştin
ketin                      kevtin.
kotin                      kojtin 
mÍtin                     mijtin 
rÍtin                      rijtin   

b. LÍkerÍn dubirak

Di van lÍkeran de fermanÓ ne ji koka raderÍ  ye, an ku fermanÓ Ż rader ne yek in:

Rader           KDB             KDN             Ferman

gotin            got              bÍj              bibÍje
anÓn             anÓ               Ón                bÓne
hatin            hat              tÍ                were

Di van lÍkeran de tenÍ bi bihÓstinÍ mirov fermanÓ Ż (KDN) nas dike.

LÍker bi sÍ awayÍn din tÍ parvekirinÍ:

1. LÍkerÍn dÓdar.

2. LÍkerÍn nedÓdar.

3. LÍkerÍn kesok

1. LÍkerÍn dÓdar: KiryarÍn van lÍkeran diyar in Ż tÍn naskirinÍ.

RŻkenÍ bar hilgirt.              (RŻken)
Reşo Soro dÓt                    ( Reşo)

2. LÍkerÍn nedÓdar: KiryarÍn van lÍkeran nayÍn naskirinÍ ew jÓ, du awa ne.

a. AwayÍ hatin  - kirinÍ.

b. AwayÍ dane - kirinÍ. 

a. AwayÍ hatin - kirinÍ

Bi alÓkariya lÍkera (hatin) tÍn sazkirinÍ. Kiryar, nediyar e, mirov nizane kÓ bi kar rabŻye. LÍ tenÍ mirov dizane ku bŻyer pÍk hatiye Ż kar hatiye kirinÍ.

SazÓ hat damezirandinÍ.
Welat hat avakirinÍ.
Deng hat bilindkirinÍ. 

b. AwayÍ dane - kirinÍ

Bi alÓkariya lÍkera (dan) tÍn sazkirinÍ. NayÍ naskirinÍ kÓ bi kar radibe, lÍ tenÍ mirov dizane ku kesekÓ nediyar kar daye kirinÍ, yan jÓ, kesekÓ diyar kar dide yekÓ nediyar ji bo bike.

Min şal Ż şapikÍ xwe dan dirŻtinÍ.
Te kirasek da ÁÍkirinÍ.
Rojda tÍkoşÓnÍ dide meşandinÍ.

Di lÍkerÍn nedÓdar de tenÍ lÍkera alÓkar tÍ veguhastinÍ, lÍ lÍkera din di awayÍ raderÓ de dimÓne Ż mÓna nav tÍ tewandinÍ. Herwiha ku lÍker cemkirÓ be, ji hev qut nabe, mÓna: 
YekÓtiya gel tÍ avakirinÍ.
Ji bo ev lÍker ji navan bÍ cudakirinÍ, dawiya wÍ tÓpa ( Í ) distÓne.
 

3. LÍkerÍn kesok

Ev lÍker bi hevkariya du cÓnavÍn kesok tÍn sazkirinÍ.

Min xwe dÓt.
Te xwe avÍt.

Eger lÍker nederhingÍv be ( bi ) dikeve navbera herdu cÓnavan.

Ez bi xwe razam.
Ew bi xwe ÁŻ.
Em bi xwe hatin.

Eger di lÍkera derhingÍv de berkar hebe, dÓsa (bi) dikeve navbera herdu cÓnavan.

WÓ bi xwe xwe kuşt.
Min bi xwe gul Áand.

LekÍrÍn kesok bi alÓkariya cÓnavÍ kesok (xwe) tÍn sazkirinÍ. Dema ku berkar Ż kiryar di hevokÍ de yek kes be hingÍ, xwe şŻna berkar digire Ż lÍkera kesok tÍ ÁÍkirinÍ.    

LÍker bi sazkirina xwe jÓ, bi sÍ beşan par ve dibin:

1. LÍkerÍn hÓmÓ

2. LÍkerÍn afirandÓ

3. LÍkerÍn cemkirÓ

1. LÍkerÍn hÓmÓ

RayÍn van lÍkeran, ne mÓna navan tÍn bikaranÓnÍ, ji bo ÁÍkirina demÍn niha, bihurÓ Ż mandÍ tÍn bikaranÓnÍ:

Rader           K.D.B           K.D.N

ketin            ket              kev
dan              da               d
bŻn              bŻ               b
kirin             kir                k
ÁŻn              ÁŻ               Á
birin             bir               b

2. LÍkerÍn afirandÓ

Ev lÍker ji nav Ż rayÍn lÍkeran saz dibin. LÍkerÍn nederhingÍv bi alÓkariya (Ón) Ż yÍn derhingÍv bi alÓkariya (andin) ÁÍdibin.

MÓnak 1

Nav             nederhingÍv            derhingÍv

ger              gerÓn                      gerandin
rev              revÓn                      revandin
tirs              tirsÓn                      tirsandin
kel               kelÓn                       kelandin
hej              hejÓn                       hejandin
ken              kenÓn                      kenandin

MÓnak 2         

nederhingÍv            KDB             KDN             derhingÍv

nalÓn                      nalÓ              nal               nalandin
nivÓsÓn                    nivÓsÓ            nivÓs             nivÓsandin
firÓn                        firÓ               fir                firandin
kişÓn                       kişÓ              kiş               kişandin
weşÓn                     weşÓ             weş             weşandin
barÓn                      barÓ              bar              barandin
tewÓn                     tewÓ             tew             tewandin
kewÓn                     kewÓ             kew             kewandin
lorÓn                       lorÓ               lor               lorandin

 3. LÍkerÍn cemkirÓ

Ev lÍker bi hevxistina parÁeyÍn jÍr saz dibin:

1. PÍşgÓn

2. Nav yan jÓ, rengdÍr

3. LÍkerÍn alÓkar

PÍşgÓnÍn ku lÍkerÍn cemkirÓ saz dikin, ev in:  hil, ve, vÍ, da, rŻ, wer, der, ber, bin, pey, paş, pÍş, ra, jÍ, tÍ, lÍ, pÍ, jev, lev, pev ... Żwd.

1. PÍşgÓn Ż lÍkera alÓkar:

Hilgirtin, vegirtin, rÍxistin, wegerandin, dagirtin, rŻniştin, berxistin, derxistin, derbŻn, serkevtin, pÍşxistin, paşxistin, lÍxistin, pÍketin, levkirin, jÍkirin, rakirin, tÍkÁŻn, lÍkirin, jevkirin, pevÁŻn, pevketin, levxistin, peyketin, peyxistin,...

2. Nav Ż lÍkera alÓkar:

Bersivdan, rÍxistin, cihgirtin, gilÓkirin, hÓnbŻn, pÍketin, rÍveÁŻn,...

3. RengdÍr Ż lÍkera alÓkar:

Sarkirin, sorbŻn, korbŻn, reşkirin, dŻrketin, xweşbŻn, xweşkirin, şaşman, germbŻn, zerkirin, zerbŻn, geşbŻn, geşkirin, xurtkirin,

NasÓn
Di lÍkerÍn cemkirÓ de, eger lÍkera alÓkar (parÁeyÍ dawÓ ji LÍker) derhingÍv be, lÍkera cemkirÓ derhingÍv e. Eger ev parÁe nederhingÍv be, lÍker bi tevayÓ jÓ, nederhingÍv e.

ÇÍkirina  lÍkeran

1. ÇÍkirina lÍkerÍn nederhingÍv Ż yÍn derhingÍv:

a. Ji navÍn raderÓ bi dŻxistina paşgÓna (andin) lÍkerÍn derhingÍv yÍn afirandÓ tÍn ÁÍkirinÍ Ż bi dŻxistina paşgÓna (Ón) lÍkerÍn nederhingÍv yÍn afirandÓ tÍn ÁÍkirinÍ:

NavÍ raderÓ             derhingÍv              nederhingÍv

leriz                      lerizandin               lerizÓn
meş                      meşandin               meşÓn
rev                       revandin                 revÓn
bez                       bezandin                bezÓn
ger                       gerandin                gerÓn
ken                       kenandin                kenÓn
tirs                       tirsandin                 tirsÓn
kel                        kelandin                 kelÓn
bar                       barandin                 barÓn
reng                      rengandin               rengÓn
sot                       sotandin                 sotÓn
pÍÁ                       pÍÁandin                pÍÁÓn
dom                      domandin                domÓn

b. Ji navan bi dŻxistina lÍkera alÓkar (kirin) lÍkerÍn derhingÍv ÁÍdibin Ż bi dŻxistina (bŻn) yÍn nederhingÍv ÁÍdibin.

Nav             derhingÍv               nederhingÍv

zÍr              zÍrkirin                   zÍrbŻn
zÓv               zÓvkirin                   zÓvbŻn
kar              karkirin                   karbŻn
Áem             Áemkirin                 ÁembŻn
bar              barkirin                  barbŻn
par              parkirin                  parbŻn
gÍr              gÍrkirin                  gÍrbŻn
rÍ                rÍkirin                    rÍbŻn
mehr            mehrkirin                mehrbŻn
kaş              kaşkirin                  kaşbŻn

Herwiha ji navan bi alÓkariya gelek lÍkerÍn derhingÍv, lÍkerÍn derhingÍv ÁÍdibin:
SŻndxwarin, rÍxistin, rÍ
birÓn,...

Bi alÓkariya yÍn nederhingÍv jÓ, lÍkerÍn nederhingÍv yÍn nŻ ÁÍdibin: RÍketin, rÍveÁŻn,...

c. Ji rengdÍran bi dŻxistina lÍkera alÓkar (kirin) lÍkerÍn derhingÍv Ż bi dŻxistina lÍkera (bŻn) lÍkerÍn nederhingÍv ÁÍdibin.

RengdÍr        derhingÍv      nederhingÍv

reş              reşkirin          reşbŻn
xweş            xweşkirin       xweşbŻn
germ            germkirin       germbŻn
sor              sorkirin          sorbŻn
dÓn               dÓnkirin         dÓnbŻn
zer              zerkirin          zerbŻn

Herwiha dema lÍkera alÓkar derhingÍv be, lÍkera ÁÍkirÓ jÓ, derhingÍv e, lÍ dema nederhingÍv be,  ya ÁÍkirÓ jÓ, nederhingÍv e.                           

2. ÇÍkirina lÍkerÍn cemkirÓ:

LÍkerÍn cemkirÓ bi tÍkilbŻna nav, rengdÍr Ż pÍşgÓnan bi lÍkerÍn alÓkar re saz dibin.

a. PÍşgÓnÍn ku bi lÍkerÍn alÓkar re, lÍkerÍn cemkirÓ ÁÍdikin ev in:

Hil, ve, vÍ, da, rŻ, wer, der, ber, bin, ser, pey, nav, paş, ra, jÍ, tÍ, lÍ, pÍ, jev, lev, pev, tev, di ser re, di rex re, di nav de, di şŻn de, di pÍş de, bi paş de, bi ser de,... Żwd.

MÓnak:

Hilkirin, hilbŻn, hildan, hilgirtin, vebirÓn, vebŻn, vedan, vekirin, vegirtin, vegerandin, veşartin, vejÓnandin, rakirin, rabŻn, raketin, raxistin, razan, wegerandin, daxistin, dagirtin, rŻniştin, bergirtin, derketin, derkirin, derbŻn, serkevtin, ser xwe bŻn, pÍş xistin, paş ketin, pey xistin, pey man,            lev hatin, jev ketin, jev ÁŻn, pev ketin, pÍ xistin, jÍ kirin...
 

b. Nav Ż lÍkerÍn alÓkar:

Sozdan, bersivdan, rÍxistin, cihgirtin, kardÓtin, bÓnkişandin, gilÓkirin, hÓnbŻn, hÓnkirin, rÍketin, cemkirin, karkirin, dersdan, malbarkirin, guhbirÓn, serlÍdan, rÍbirÓn...
 

c. RengdÍr Ż lÍkerÍn alÓkar:

KorbŻn, sarbŻn, korkirin, sarkirin, dŻrketin, dŻrbŻn, dŻrkirin, dŻrxistin, sorkirin, sorbŻn, sazkirin, sazbŻn...

 

 

 

 

 selim@bicuk.de  

DestpÍkirina malperÍ:05.08.2006 / http://www.bicuk.de/ - © SelÓm BiÁŻk
Design:
www.hesso.de