Axaftin · Berlîn 1995
Rastnivîsa zimanê kurdî — Kurmancî
Ev nivîs di komcivîna zimanê kurdî ya navnetewî de ku li Berlinê, di 06-08.01.1995an li dar ket, hat pêşkêşkirin û di kovara Lêkolîn ya Instîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistiyê, li Berlinê No: 5 meha adara 1995 hat weşandin (ISBN: 3-930943-07-7)
Dema mirov li ser rastnivîsa Kurdî dipeyîve, di serî de, rêzimanê kurdî tê bala mirov. Tevî ku hin hêlên rastnivîsê yên serbixwe hene, lê ji rêzimên cuda nabe. Rênivîs bi tevayî, di bin banê rêzimên û rêzanên rêzimanî de, dicive. Di rastnivîsê de, sê hêlên bingehîn xwe ber bi çav dikin:
1. Rastnivîsa dengan
2. Rastnivîsa peyvan, ev jî , dibe du beş:
2.1. Rastnivîsa ferhengî (Lexicology).
2.2. Rastnivîsa rêzimanî
3. Rastnivîsa hevokan.
1. Rastnivîsa dengên Kurdî
Dengên, di zimanekî de, bi tîpan tên pê. Bi tevayî ev deng alfabe saz dikin. Di alfabeya Kurdî de, sî û yek tîp hene. Ev deng (tîp), ji hêla zimanzan û rewşenbîrê Kurd CELADET BEDIRXAN ve bi alîkariya rewşenbîrên derdora wî hatine pejirandin. Piştî xebata nêzî şêst salan, van dengan bikêrhatina xwe ji bo zimanê Kurdî diyar kirine. Tîpên kurdî yên latînî ev in:
Gir: A B C Ç D E Ê F G H I I J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
Hûr: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Nivîsîna tîpan
Peyvên kurdî herdem bi tîpên hûr tên nivîsandin. Lê, di rewşên jêrîn de, tîpa gir tê nivîsandin:
a: Nasnav bi tîpa gir dest pê dike yan jî, bi tevayî gir tê nivîsandin.
Azad AZAD
Hewes HEWES
Bagok BAGOK
Dîcle DICLE
Amed AMED
Kurdistan KURDISTAN
b: Hevok herdem bi tîpa gir dest pê dike.
Şoresa Kurdistanê xwe gihandiye koçbera şerê gelî. Di şerê gelî de, hemû hêzên civatê dibin eniyên cengê. Di Kurdistanê de îro, her gund, her bajar û her beşê civatê, li hember dijmin eniyeke cengê vekiriye.
c: Dema mirov ji bo balkêşiyê bixwaze peyvekê yan hevokekê berçav bike, dikare bi tîpên gir û di nav du kevankên hûr de, binivîse.
Li Kurdistanê “ÇAPKIRINA” pirtûkan qedexe ye.
Ji “ SERXWEBÛN AZADIYÊ” bi rûmetir tiştek nîn e.
ç: Sernivîsên gotar û nivîsaran bi tîpên gir dest pê dikin yan jî, bi tevayî gir tên nivîsandin.
Şoreşa Rewşenbîrî yan Rewşenbîrên Şoreşger
ŞOREŞA REWŞENBIRÎ AN REWŞENBÎRÊN ŞOREŞGER
d: Navên pirtûk, rojname û kovaran bi tîpên gir tên nivîsandinê.
WELATÊ ME
REWŞEN
RASTNIVISA ZIMANÊ KURDÎ
e: Textik, depik û pankertên bangeşiyê bi tîpên gir tên nivîsandin.
BERXWEDAN JIYAN E!
AN SERKEVTIN AN SERKEVTIN !
JI BO AŞTIYÊ EM DIMEŞIN!
Qeyd û rêzanên nivîsîna tîpên dendar
1. Di peyvekê de û li dû hev du dengdar nayên. Di vê rewşê de, tîpa (y) wan ji hev cuda dike. Dengdarên (ê) û (î) xwe kurt dikin û dibin (i).
Duemîn - Duyemîn
Dirêjaî - Dirêjayî
Paleî - Paleyî
Azadîa gel - Azadiya gel
Gundî - Gundiyek
Xanî - Xaniyek
Rê - Riya mirovayiyê
Dê - Diya min
Pê - Piyê min
Gelek caran tîpên dengdar bi tîpên (h,w) ji hev cuda dibin:
Mirovaî Mirovayî Mirovahî
Reşaî Reşayî Reşahî
Paleî Paleyî Palehî
Duemîn Duyemîn Duwemîn
Serşoa malê Serşoya malê Serşowa malê
Dûê reş Dûye reş Dûwê reş
Dema tîpa (w) tîpên (u,û) ji hev cuda dike, ev tîp dikarin bibin (i):
Dûyê reş Dûwê reş Diwê reş
Her wiha tîpê (uy, ûy) jî, dibin (iw).
Duyemîn Duwemîn Diwemîn
Dûyê êgir Dûwê êgir Diwê êgir
2- Eger herdu tîpên dengdar ji hev bin yan nêzî hev bin, yek dikare bikeve û cihê xwe bide ya din.
Pale Paleya jîr Pala jîr
Ka Kaya nîska Ka nîska
Mamoste Mamosteya Kurdî Mamosta Kurdî
Mamoste Mamosteyê Kurd Mamostê Kurd
3- Tîpa (u) bi tîpa (x) re dikare bibe (wi).
Xunav Xwinav
Xundekar Xwindekar
Xudan Xwidan
4- Eger daçekên lêkerî (di, bi) bi lêkereke ku bi dengdarekê dest pê dike re, hatin, ev daçek dengdara xwe (i) davêjin.
Ajotin biajo bajo diajom dajom
Axaftin biaxive baxive diaxivim daxivim
Anîn biîne bîne diînim dînim (tînim)
Dubarekirina tîpên bêdeng
Di peyvekê de û li dû hev du tîpên mîna hev nayên. Di vê rewşê de, tîpek jê dikeve û cihê xwe dide ya din.
Yek-kîte Yekîte
Pak-kirin Pakirin
Paşşîv Paşîv
Xurt-tir Xurtir
Rast-tir Rastir
Di hin mercan de, peyva hevdinanî ji hev cuda dibe, hingê tîpa ketî dîsa vedigere:
Pakirin Dilê xwe pak bike
Eger herdu tîp di du peyvan de bin tên nivîsandinê, lê yek jê nayê xwendinê:
Ez di gund de bûm (gun de)
Dengbêj jî hene (dengbê jî)
Di ser re neçe (di se re)
Dengên nêzî hev tên nivîsandinê lê nayên xwendinê.
Rind Rindtir (Rintir)
Bilind bilindtir (Bilintir)
Bi tu awayî tîpên tirkî (ı, i ) cihê tîpên (i, î ) nagirin. Daxwaza guherîna wan metirsiyeke mezin bi xwe re tîne. Guherînên di dengên Kurdî de bên kirin pêwîst e li ser bingeheke zanistî bin.
2- Rastnivîsandina peyvan
a: Rastnivîsîna peyvan ji hêla ferhengî ve (LEXICOLOGY)
Babeta vî beşî lêgerîn û lêkolînên li ser peyvên ku di zimên de, tên bikaranînê ye. Rastnivîsîna peyvên bingehîn di zimanê Kurdî de û guherînên wan yên dîrokî û devikî diyar dike. Bi çi rêzan û qeydan mirov li koka peyvê dikole û rastiya wê derdixe û zelal dike. Em dikarin di vê hêlê de, van cureyan berçav bikin:
1- Peyvên ku dengê (i ) dixin:
Sipas Spas
Sipartin Spartin
Sitêrik Stêrk
Sitiran Stiran
Bi baweriya min ev rewş ji hîkariya hin zimanên biyanî tê. Di van zimanan de, dengê (i) ji navbera (s) û (t), (s) û (p) dikeve. Lê di Kurdî de, pêwîst e ev deng bimîne. Ji ber ku ketina wî, dengekî bingehîn ji peyvê dixe.
Peyvên mîna ziman, zindan, giran, biha, bihar, mijar, bingeh ûwd. Bê guman avêtina dengê (i) ji van peyvan şaş e.
2- Bihevguherîna dengdaran
Di zimanê kurdî de, gelek caran tîpên dengdar bi hev tên guherandinê. Ev jî dibe sedema nivîsîna peyvê bi awayekî nû.
Heyv Hîv (ey) bûye (î)
Gasin Gêsin (A) bûye (ê)
Cewal çiwal (c) bûye (ç) û (e) bûye (i)
Bagîr Belgîr Bergîl (a) bûye (e) û (r) bûye (l)
Bihar Buhar Behar Bahar
Di kurdî de (eh) dibe (a):
çehv çav
Xwehr Xwar
Behr Bar
Sehr Sar
Kehr Kar
Mehr Mar
Keh Ka
(ih) dibe (î ):
Cih Cî
Sih Si
Mih Mî
Bih Bî
Rih Rî
Tirih Tirî
Bihn Bîn
(uh) dibe (o) yan jî (û):
Cuh Co
Duh Do
Buhtan Botan
Cuht Cot
Duhtmam Dotmam
Cuhtin Cûtin
Suhtin Sûtin
Nuh Nû
Di van rewşan de, her dem tîpa dengkurt cihê xwe dide ya dengdirêj
3- Peyvên hevwate
Ev peyv bi yek wateyê tên bikaraanîn.
Peyv Şor Xeber Axiv Qise Şitexalî Bêje
Şerm Fihêt
Şeref Rûmet
Wisa Wilo Wer Werge Wanî
4- Guherîna cihê dengekî ji peyvê
Li gora herêman dengek ji peyvê cihê xwe diguherîne.
Berf Befîr
Derwêş Dewrêş
5- Peyvên biyanî
Mîna her zimanî, Kurdî jî, gelek peyvên biyanî ji derdorên xwe di nav xwe de civandine. Peyvên ku hevwateyên wan bi kurdî hene pewîst e mirov hêdî hêdî bikaranîna wan kêm bike û di cihê wan de, yên bi kurdî bixebitîne, heta ku ji ber xwe ji nav ziman derkevin. Lê, yên ku hevwateyên wan nîn in wê mîna xwe bimînin piştî ku kirasekî kurdî bê lêkirin. Ji van peyvên ku ji Erebî hatine:
Şerbet, Himam, Hêsîr, Hebis, Şeref (Noşav, Serşok, Dîl, Girtîgeh, Rûmet)
Lê peyvên teknîkî û zanistî her mirov mîna zimanên din digire.
6- Dengê (k) û (q)
Di kurdî de dengê (q) pir kêm tê bikaranîn. Pir caran jî, vî dengî cihê (k) girtiye.
Dalikandin Daliqandin
Lik Liq
Xelk Xelq
Kakil Qaqil
Fîkîn Fîqîn
7- Dengê ( ﻉ) ya Erebî
Li gora hin herêman dengê (a) kurt dibe, xwe bi (e) diguherîne piştî ku (ﻉ ) a erebî bi dû ve dibe:
Asmam ﻉ esman
Kanî Ke ﻉ nî
Masî Me ﻉ sî
Tal Te ﻉ l
Di nivîsînê de, ev peyv bi hêsanî vedigerin ser reseniya xwe. Di hêla ferhengî de, pêwîstiyeke mezin bi lêkolînên zanistî heye.
Bi xebatên tevayî, ji hêla sazgehên zimanî ve, mirov dikare bigihîje encamên baş.
b: Rastnivîsîna ji hêla rêzimanî ve:
Hemû rêzan û qeydên rêzimanî yên di rastnivîsîna peyvan de bi kar tên babeta vî beşî ne. Bi piranî jî, peyvên zimên yên guhêrbar cihê xwe di vir de degirin. Peyvên zimanê Kurdî yên ku li gora kes, dem, cih û rewşê tên veguhastinê ev in:
- Nav
- Cînav
- Rengdêr
- Jimar
- Lêker
Rastnivîsa navan
1- Navên şênber:
Nêr: Mêr, beran, kon
Mê: Jin, bizin, av
2- Navên razber:
a. Navên razber yên ramanî:
Nêr: Sewda, derd, hest
Mê. hêz, hêvî, tirs
b. Navên razber yên jêbirînî:
Atî: Reşatî, serokatî, koratî
Tî: Reşatî, biratî, zavatî
î: Erzanî, xweşî, hogirî
c. Navên razber yên raderî:
Ev nav bi xwe raderên lêkeran e û hemû mê ne mîna:
çûn, man, birin, anîn, kelandin, girîn
çêkirina navan
Navên cih:
Navên cih yên xweber: Xanî, meydan, dibistan, keleh, bazar, bênder, şikeft
Navên cih yên sazber: Ev nav bi van paşgînan çêdibin:
Istan: Kurdistan, gulistan, daristan, goristan, mûristan
Geh: Dengeh, lîzgeh, çêregeh, zanîngeh, kargeh, tomargeh
Zar: çîmenzar, gulzar
Xane: Mêvanxane, nexweşxane, dermanxane
Lîn: Kulîn, hêlîn, xwêlîn, biriqilîn
Dîn: Kadîn
Navên alav:
Navên alav yên xweber: pênûs, kevçî, bivir, tevşo
Navên alav yên sazber: Ev nav bi alîkariya paşgînan çêdibin, ji van paşgînan:
Ek: Birek, badek, pêçek
Dan: çaydan, xwêdan, xwelîdan, kildan
çîv: Kilçîv,
Ing: Bêjing, hevring,
Ar: Xîzar,
Navên hevdinanî:
Navên hevdinanî bi van awan çêdibin:
Nav û Rengdêr: Girsor, rûreş, dilpak, şevreş, zimanxweş
Nan û nav: Marmasî, biramak, birabav
Nav û Lêker. Gerav, bager, dermansaz
Nav û Hoker: Berçavk, bermalî, navmalî, serdest
Nav û Daçek: Bêdeng, nemir
Navên hevinanî carna bi alîkariya paşgînan jî, çêdibin, ji van paşgînan:
Gûn: Argûn, pargûn,
N: tevn, xewn
Tewandina navan
Nav di rewşa berkariyê de tê tewandinê. Navê nêr paşgîna (î ) distîne û yê mê
paşgîna (ê) distîne. Navên nêr eger tîpa (a) tê de hebe ev tîp xwe diguhêrîne û
cihê xwe dide (ê).
nav di van mercan de tê tewandin:
1- Eger nav kiryarê lêkerekî derhingêv be tê tewandin.
Navên nêr:
Şervên dijmin lerizand. (Şervan)
Gê ka xwar. (Ga)
Hogir (î) al hilgirt.
Xort (î) gul avadan.
Navên mê:
Bêrîvanê mî dot.
Şêrînê pênûs rakir.
2- Eger nav berkar be tê tewandin:
Soro nên dixwe.
Cano bêr hildigre.
Nazê tivingê radikê.
simo çêlekê dibe mêrgê.
Tu Bêrîvanê bibîne!
3- Herdem nav bi daçekan re tê tewandin:
Min ji şervên pirsî.
Huner bi Hêvînê ve çû.
4- Navê dawî di hevoka hevbend de tê tewandin:
Kirasê Şêrînê.
Nanê sêlê.
Pijandina nên.
Hêrandina arvên.
Dîtina Hogir (î).
Di kurdî de tewandina navên nêr yên ku tîpa (a) tê de nebe hatiye hilanînê. lê
eger nav bi cînavekî nîşandinê re hat tê tewandinê. Di vê rewşê de eger tîpa (a)
hebe li gora rêzana giştî navê nêr bi (î ) tê tewandin:
Li berên binihêre.
Li vî beranî binihêre.
Min jî Hogir (î) pirsî.
Min ji wî Hogirî pirsî.
Ez ji bajêr têm.
Ez ji vî bajarî têm.
Navên nêr û mê yên kom bi (an) tên tewandin:
Beranan ceh xarin.
Keçan xort dîtin.
Xortan keç dîtin.
Mêran ji jinan pirsîn.
Nav bi zêderê re
Zêdera pendî: ê ji bo nêr û tek, a ji bo mê û tek, ên ji bo nêr û mê (kom).
Zêder li dû nav tê û pê ve tê nivîsandin:
Nanê sêlê. çiyayê bilind. Gula sor. Serhildana gelî. Çiyayên bilind. Gulya sor.
Zêder bi serê xwe û cuda tê nivîsandin, eger maneyek serbixwe û temam bide.
Serhildana gelî ya 1990 î. Çiyayên bilind yên nû dibişkivin.
Zêdera nependî: Ek ji bo nêr û mê tek, eke ji bo mê tek, ekî ji bo nêr tek
(tewandî), ekê ji bo mê tek (tewandî), in (ine) ji bo koma nêr û mê.
Xortek hat.
Keçek hat.
Xortekî got.
Keçekê got.
Min guleke sor bîn kir.
Xortin hatin
Keçin hatin.
Biçûkirina navan:
Di kurdî de, bi du armancan nav tên biçûkirin. Ji bo kêmkirinê û ji bo
delalîkirinê. Nav bi van paşgînan tê biçûkirinê:
Ek: Bendek, destek, pêçek
Ok: Zarok, canok, danok, şemamok, gulok
Kok: Xweşkok, delalkok
Ole: Reşole, gêjole, hişkole, meşkole
Kole: Reşkole
Ik: Darik, dasik, xweşik, reşik, dilik, keçik
Çe: Baxçe, navçe
Çik: Rêçik, derçik,
Ko: Hesenko, rebenko,
Kele: Sûrkele,
Leke: çoleke,
Oke: Baroke,
Kê: Dilvînkê, Nermînkê,
Ikê: Xweşikê, Sêvikê, Gulikê,
Iko: Xweşiko, Diliko, Xortiko
Bangkirin:
Babet Tek Kom
Nêr Azado Azadino
Nêr Bavo Bavino
Nêr Birawo Birano
Mê Şêrînê Şêrînino
Mê Şerînê Şêrînino
Mê Yadê Yadino
Mê Xwîşkê Xwişkno
Rastnivîsa navan:
Nexşe -1- Navên mê (Keç)
| Rêz | Awa | Pendî-Yek | Nependî-Yek | Pendî-Kom | Nependî-Kom |
| 1 | Rast | keç | keçek | keç | keçin |
| 2 | Bang | keçê | ........... | keçno | .......... |
| 3 | Tewandî | keçê | keçekê | keçan | keçinan |
| 4 | Bihevre | keçê re | keçekê re | keçan re | keçinan re |
| 5 | Tevayî | keçê ve | keçekê ve | keçan ve | keçinan ve |
| 6 | Cîwarî | keçê de | keçekê de | keçan de | keçnan de |
Nexşe -2- Navên nêr (Nan)
| Rêz | Awa | Pendî-Yek | Nependî-Yek | Pendî-Kom | Nependî-Kom |
| 1 | Rast | nan | nanek | nan | nanin |
| 2 | Bang | nano | --------- | nanino | --------- |
| 3 | Tewandî | nên(nanî) | nanekî | nanan | naninan |
| 4 | Bihevre | nên re | nanekî re | nanan re | naninan re |
| 5 | Tevayî | nên ve | nanekî ve | nanan ve | naninan ve |
| 6 | Cîwarî | nên de | nanekî de | nanan de | naninan de |
Nexşe -3- Navên nêr (Xort)
| Rêz | Awa | Pendî-Yek | Nependî-Yek | Pendî-Kom | Nependî-Kom |
| 1 | Rast | xort | xortek | xort | xortin |
| 2 | Bang | xorto | --------- | xortno | --------- |
| 3 | Tewandî | xort(î) | xortekî | xortan | xortinan |
| 4 | Bihevre | xort(î) re | xortekî re | xortan re | xortinan re |
| 5 | Tevayî | xort(î) ve | xortekî ve | xortan ve | xortinan ve |
| 6 | Cîwarî | xort(î) de | xortekî de | xortan de | xortinan de |
Rastnivîsîna cînavan:
Cînavên kesok awayê rast: Ez, tu, ew, em, hun, ew.
Cînavên kesok, awayê tewandî: Min. te. wî, wê, me, we, wan.
Cînavên (wî) û (wê) bi daçekan re:
Li wî (wê) Lê
Bi wî (wê) Pê
Di wî (wê) Tê
Ji wî (wê) Jê
Cînava hev (hev û din) bi daçekan re:
Bi hev Pev
Ji hev Jev
Di hev Tev
Li hev Lev
Cînava êk bi daçekan re:
Bi êk Pêk
Li êk Lêk
Li êk Jêk
Di êk Têk
Cînavên nîşandanê:
Ev, evan, evan, evê ha, eva ha, evên ha.
Ew, ewî, ewan, ewê ha, ewa ha, ewên ha.
Cînava ev bi peyvên roj, şev û sal re dibe (î):
Ev şev îşev
Ev roj îroj
Ev sal îsal
Cînava girêkî (ku):
Keça ku, te dît şoreşger e.
Rastnivîsa cînavan
Nexşe -1- Cînavên kesok
| Rêz | Awa | 1Tek | 2Tek | 3Tek | 1Kom | 2Kom | 3Kom |
| 1 | Rast | Ez | Tu | Ew | Em | Hun | Ew |
| 2 | Bang | ----- | ------ | ----- | ------ | ------ | ------ |
| 3 | Tewandî | Min | Te | Wî/Wê | Me | We | Wan |
| 4 | Bihevre | Min re | Te re | Wî/Wê re | Me re | We re | Wan re |
| 5 | Tevayî | Min ve | Te ve | Wî/Wê ve | Me ve | We ve | Wan ve |
| 6 | Cîwarî | Min de | Te de | Wî/Wê de | Me de | We de | Wan de |
Nexşe -2- Cinavên nîşandinê
| Rêz | Awa | Ev-Mê | Ev-Nêr | Ev-Kom | Ew-Mê | Ew-Nêr | Ew-Kom |
| 1 | Rast | Ev | Ev | Ev | Ew | Ew | Ew |
| 2 | Bang | ----- | ------ | ----- | ----- | ----- | ----- |
| 3 | Tewandî | Evê(Vê) | Evî(Vî) | Evan | Ewê(Wê) | Ewî(Wî) | Ewan |
| 4 | Bihevre | Evê re | Evî re | Evan re | Ewê re | Ewî re | Ewan re |
| 5 | Tevayî | Evê ve | Evî ve | Evan ve | Ewê ve | Ewî ve | Ewan ve |
| 6 | Cîwarî | Evê de | Evî de | Evan de | Ewê de | Ewî de | Ewan de |
Nexşe -3- Cînava kîjan
| Rêz | Awa | Mê | Nêr | Kom |
| 1 | Rast | Kîjan? | Kîjan? | Kîjan? |
| 2 | Bang | ------- | --------- | ------- |
| 3 | Tewandî | Kîjanê? | Kîjanî? | Kîjanan? |
| 4 | Bihevre | Kîjanê re? | Kîjanî re? | Kîjanan re? |
| 5 | Tevayî | Kîjanê ve? | Kîjanî ve? | Kîjanan ve? |
| 6 | Cîwarî | Kîjanê de? | Kîjanî de? | kîjanan de? |
Nexşe -4- Cînavên kî û çi?
| Rêz | Awa | Kî? | Çi? | Mê | Nêr |
| 1 | Rast | Kî? | Çi? | Çi jin? | Çi xort? |
| 2 | Bang | ----- | ------ | ----- | ------- |
| 3 | Tewandî | Kê? | Çi? | Çi jinê? | Çi xortî? |
| 4 | Bihevre | Kê re? | Çi re? | Çi jinê re? | Çi xortî re? |
| 5 | Tevayî | Kê ve? | Çi ve? | Çi jinê ve? | Çi xortî ve? |
| 6 | Cîwarî | Kê de? | Çi de? | Çi jinê de? | Çi xortî de? |
Rastnivîsîna rengdêran
Rengdêrên pesinde: Baş, reş, sor, bilind, xweş, geş
Rengdêrên afirandî: Ev rengdêr bi alîkariya paşgîn û pêşgînan tên afirandin.
Paşgîn:
Baz: canbaz, tîrbaz, rimbaz, sextebaz
Kar: Cotkar, alîkar, sextekar
Ker: Zîvker, zêrker, şûrker, hesinker
Van: Bilûrvan, şervan, gavan, şivan
Bend: Solbend, sazbend
Vanî: Aşvanî, xêlvanî, bajarvanî
Gîn: Gulgîn, rengîn, xemgîn, lezgîn, xwazgîn
Yar: Hişyar, bextiyar, kiryar
Dar: Serdar, bindar, guhdar, dildar, evîndar
Anî: mêranî, piranî
Ane: Şahane, hovane
Î: Gundî, çiyayî, giranî, erzanî
Ger: Şoreşger, şevger, dadger, şanoger
Mend: Cegermend, hişmend, hunermend
Gêr: Wergêr, xwegêr, kargêr
Saz: Pîşesaz, dermansaz
Bîn: reşbîn, bedbîn
Pêşgîn:
Hev: Heval, hevrê, hevkar, hevpîşe
Nîv: Nîvro, nîşev, nîvsal
Ho: Hozan, hogir
Rengdêrên hevdinanî:
Bi ketina zêderê çê dibin:
Dilê şad Dilşad
Bejna zirav Bejnzirav
Çavê reş Çavreş
Bi guhastina peyvan çê dibin:
Bihayê giran Giranbiha
Roja xweş Xweşroj
Ji du navan çêdibin: Bavkuştî, dilşewitî
Ji nav û lêker çêdibin: Dilrevîn, dengbêj, mêrkuj, dengir
Ji rengdêr û lêker çê dibin: Xweşgo, pirgo, pakbîn
Pêpelûka rengdêran:
Sor Sortir Sortirîn
Sert Sertir Sertirîn
Reş Reştir Reştirîn
Gelek rengdêr ji bo navekî:
Xortê çelengî jîrî qenc Xortê çelengê jîrê qenc
Çiyayê asêyî bilindî pîroz Çiyayê asêyê bilindê pîroz
Keça rinde bedewe ciwan Keça rinda bedewa ciwan
Ava zelale kûre xurt Ava zelala kûra xurt
Keçên rinde bedewe şoreşger Keçên rindên bedewên şoreşger
Rastnivîsa jimaran:
Yek: Bi (ê) tê tewandin.
1921ê Hezar û nehsed û bîst û yekê.
Ji yekê bixwîne heta dehan.Yek, tewanga xwe nade navdêrê xwe:
Ji yek xortî min pirsî.
Di jimarên hevbend de, bi tenê parçeyê dawî tê tewandin:
Sala 901 ê (Sala nehsed û yekê)
Jimarên 2-20an bi (an) tên tewandin:
Çaran ez dîtim.
Min ji dehan pirsî.
1920an Hezar û nehsed û bîstan.
Ev jimar tewanga xwe didin navdêrên xwe:
Min hesp bi şeş zêran kirî.
Bîst mirovan xwe dan pêş.
Çar salan mim xwend.
Jimarên dehtayî (30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100) bi (î) tên tewandin:
Min ji sihî pirsî.
Min ji Çilî re got.
Sala 1990î hezar û nehsedû nodî.
Ev jimar tewanga xwe didin navdêrên xwe:
Min ev wêne bi sed zêrî kirî.
Min ev sal bi Çil pereyî kirî.
1000 û 1000000: Mîna jimarên dehtayî bi (î) tên tewandin:
Hezarî bi hev re digotin: Bijî azadî.
Milyonî digot: Kurd namirin.
Ev jimar tewanga xwe didin navdêrên xwe.
Min ev pirtûk bi hezar pereyî kirî.
Milyon mirivî digotin: Yan serkevtin, yan serkevtin.
Dema hezar bi jimarekê din re be tewanga wê distîne:
Ji çar hezaran yek derket.
Yek hezarê min heye.
Sed hezarî serî hildan.
Eger navdêr di vê rewşê de hebe ne hezar û ne navdêr nayên tewandin:
Min ev tişt bi çar hezar zêr kirî.
Dema jimar ne diyar be û guman li ser hebe bi (an) tê tewandin:
Bi hezaran gelê me serî hildide.
Bi sedan rewşenbîr dibin yek.
Bi milyonan alîkariya şoreşê dikin.
Nîv. Dema nîv bi serê xwe be bi (î) tê tewandin:
Nîvî bide min.
Me sêvk bi nîvî kir.
Navdêra nîv li gora tewanga xwe tê tewandin:
Nîv nanî bide min.
Min pênûs bi nîv zêrî kirî.
Nîv sêvê bixwe.
Sed û nîv rojê min kar kir.
Eger nîv bi jimarekê re be li gora tewanga we tê tewandin:
Bîst û nîvan bide min.
Çar û nîvan binivîse.
Sed û nîvî bijimêre.
Yek û nîvê bîne.
Jimarnavên didu û sisê, dema bi navedêrekê re tên û dibin rengdêrên jimarî (di) û
(si) dikevin û dibin du û sê:
Min du pênûs kirîn.
Sê sêvan bide min.
Rastnivîsîna lêkeran
Radera lêker herdem bi (n) dawî dibe:
Çûn (çûyin), bûn (bûyin), man (mayin), pan (payin)
Kirîn, birîn, çinîn, birîn, kirin, hatin, dîtin, gerandin
Gelek lêkerên nederhingêv bi du awa tên nivîsandin:
Meşîn Meşiyan
Girîn Giriyan
Kenîn Keniyan
Veguhastina hin lêkerên kurdî
| Rader | Fermanî | Nihok | Buhêrk |
| Ajotin | bajo | dajo | ajot |
| Alandin | balîne | dalîne | aland |
| Alastin | balêse | dalêse | alast |
| Anîn | bîne | tîne | anî |
| Avêtin | bavêje | davêje | avêt |
| Axaftin | baxive | daxive | axaft |
| Barandin | bibarîne | dibarîne | barabd |
| Barîn | bibare | dibare | barî |
| Bezandin | bibezîne | dibezîne | bezand |
| Bezîn | bibeze | dibeze | bezî |
| Bihartin | bibihêre | dibihêre | bihart |
| Bihîstin | bibihîze | dibihîze | bihîst |
| Bijartin | bibijêre | dibejêre | bijart |
| Biraştin | bibirêje | dibirêje | biraşt |
| Birin | bibe | dibe | bir |
| Birîn | bibire | dibire | birî |
| Bişkaftin | bibişkive | dibişkive | bişkift |
| Borîn | bibore | dibore | borî |
| Bûn | bibe | dibe | bû |
| Çêrandin | biçêrîne | diçêrîne | çêrand |
| Çêrîn | biçêre | diçêre | çêrî |
| Çinîn | biçine | diçine | çinî |
| Çûn | biçe | diçe | çû |
| Cûtin | bicû | dicû | cût |
| Dan | bide | dide | da |
| Danîn | dane | didane | danî |
| Dirandin | bidirîne | didirîne | dirand |
| Dirîn | bidire | didire | dirî |
| Dirûtin | bidirû | didirû | dirût |
| Dîtin | bibîne | dibîne | dît |
| Dotin | bidoşe | didoşe | dot |
| Dûn | bidû | didû | dût |
| Firandin | bifirîne | difirîne | firand |
| Firîn | bifire | difire | firî |
| Frotin | bifiroşe | difiroşe | firot |
| Gerandin | bigerîne | digerîne | gerand |
| Gerîn | bigere | digere | gerî |
| Gestin | bigeze | digeze | gest |
| Gihan | bigihe | digihe | giha |
| Gihandin | bigihîne | digihîne | gihand |
| Gihîştin | bigihîje | digihîje | gihîşt |
| Girîn | bigirî | digirî | girî |
| Girtin | bigire | digire | girt |
| Gotin | bêje | dibêje | got |
| Guvaştin | biguvêşe | diguvêşe | guvaşt |
| Hatin | were | dê (tê) | hat |
| Hejandin | bihejîne | dihejîne | hejand |
| Hêran | bihêre | dihêre | hêrt |
| Hêrandin | bihêrîne | dihêrîne | hêrand |
| Heristin | biherêse | diherêse | herist |
| Hêrtin | bihêre | dihêre | hêrt |
| Hiştin | bihêle | dihêle | hişt |
| Jentin | bijene | dijene | jent |
| Jîn | bijî | dijî | jî |
| Karîn | bikare | dikare | karî |
| Kelandin | bikelîne | dikelîne | keland |
| Kelîn | bikele | dikele | kelî |
| Kenandin | bikenîne | dikenîne | kenand |
| Kenîn | bikene | dikene | kenî |
| Ketin | bikeve | dikeve | ket |
| Kirin | bike | dike | kir |
| Kirîn | bikire | dikire | kirî |
| Kolan | bikole | dikole | kola |
| Kotin | bikoje | dikoje | kot |
| Kuştin | bikuje | dikuje | kuşt |
| Lerizandin | bilerizîne | dilerizîne | lerizand |
| Lîstin | bilîze | dilîze | lîst |
| Maliştin | bimale | dimale | malişt |
| Man | bimîne | dimîne | ma |
| Mêtin | bimêje | dimêje | mêt |
| Mirandin | bimirîne | dimirîne | mirand |
| Mirin | bimire | dimire | mir |
| Mîstin | bimîze | dimîze | mîst |
| Nalandin | binalîne | dinalîne | naland |
| Nalîn | binale | dinale | nalî |
| Nêrîn | binêre | dinêre | nêrî |
| Nihêrtin | binihêre | dinihêre | nihêrt |
| Nirixandin | binirixîne | dinirixîne | nirixand |
| Nivîsandin | binivîsîne | dinivîsîne | nivîsand |
| Nivîsîn | binivîse | dinivîse | nivîsî |
| Nixumandin | binixumîne | dinixumîne | nixumand |
| Pan | bipê | dipê | pa |
| Parastin | biparêze | diparêze | parast |
| Patin | bipêje | dipêje | pat |
| Pêçan | bipêçe | dipêçe | pêça |
| Peyîvîn | bipeyîve | dipeyîve | peyîvî |
| Pijandin | bipijîne | dipijîne | pijand |
| Pijîn | bipije | dipije | pijî |
| Pirsîn | bipirse | dipirse | pirsî |
| Pişavtin | bipişêve | dipişêve | pişavt |
| Pûn | bipû | dipû | pû |
| Qelaştin | biqelêşe | diqelêşe | qelaşt |
| Qelişandin | biqelişîne | diqelişîne | qelişand |
| Qeşartin | biqeşêre | diqeşêre | qeşart |
| Quraftin | biqurêfe | diqurêfe | quraft |
| Rawestandin | rawestîne | radiwestîne | rawestand |
| Rêtin | birêje | dirêje | rêt |
| Revandin | birevîne | direvîne | revand |
| Revîn | bireve | direve | revî |
| Rijandin | birijîne | dirijîne | rijand |
| Rijîn | birije | dirije | rijî |
| Ristin | birêse | dirêse | rist |
| Rîtin | birî | dirî | rît |
| Rizandin | birizîne | dirizîne | rizand |
| Rizîn | birize | dirize | rizî |
| Rûniştin | rûne | rûdine | rûnişt |
| Şandin | bişîne | dişîne | şand |
| Şewitandin | bişewitîne | dişewitîne | şewitand |
| Şewitîn | bişewite | dişewite | şewitî |
| Şikênandin | bişkênîne | dişkênîne | şikand |
| Şikestin | bişike | dişike | şikest |
| Simtin | bisime | disime | simt |
| Sipartin | bisipêre | disipêre | sipart |
| Şiştin | bişo | dişo | şişt |
| Sitandin | bistîne | distîne | sitand |
| Sotin | bisoje | disoje | sot |
| Sûtin | bisû | disû | sût |
| Teraştin | biterêşe | diterêşe | teraşt |
| Tirsandin | bitirsîne | ditirsîne | tirsand |
| Tirsîn | bitirse | ditirse | tirsî |
| Veniştin | vene | vedine | venişt |
| Vexwarin | vexwe | vedixwe | vexwar |
| Viritîn | bivirite | divirite | viritî |
| Weşandin | biweşîne | diweşîne | weşand |
| Weşîn | biweşe | diweşe | weşî |
| Xebitandin | bixebitîne | dixebitîne | xebitand |
| Xemilandin | bixemilîne | dixemilîne | xemiland |
| Xistin | bixe | dixe | xist |
| Xurandin | bixurîne | dixurîne | xurand |
| Xwarin | bixwe | dixwe | xwar |
| Xwestin | bixwaze | dixwaze | xwest |
| Zan | bizê | dizê | za |
| Zanîn | bizane | dizane | zanî |
Lêkerên hevdinanî (cemkirî)
Lêkerên hevdinanî bi yekgirtina lêkerên alîkar û pêşgîn, daçek, nav û rengdêran
çêdibin. Ji lêkerên allikar yên ku lêkerên hevdinanî çê dikin ev in:
Bûn, dan, kirin, birin, xistin, girtin, ketin, birîn, dîtin.
Çend mînak li ser lêkerên cemkirî:
Mînak 1: Pêşgîn û Lêkera alîkar
Hilgirtin, vegirtin, wergerandin, rakirin, vebirînûhwd.
Mînak 2: Daçek û Lêkera alîkar
Lêxistin, pêketin, levhatin, levkirin, jêkirin, pevçûn… hwd.
Mînak 3: Hoker û Lêkera alîkar
Berxistin, pêşketin, pasxistin,derketin, serketin, peyketin, derkirin… ûwd.
Mînak 5: Rengdêr û Lêkera alîkar
Sarkirin, sorbûn, korbûn, xweşkirin, reşkirin, zerkirin, sazkirin, germkirin,
geşkirin… ûwd.
Mînak 6: Nav û Lêkera alîkar
Bersivdan, rêxistin, cihgirtin, gilîkirin, hînbûn, kardîtin, karkirin, dersdan,
guhbirîn, rêbirîn… ûwd.
Mînak 7: Lêkerên cemkirî yên ku bêtir ji du parçeyên axaftinê ne.
Têderxistin, malbarkirin, xwejibîrkirin, xwemijûlkirin, bixwebawerkirin,
liberxweketin, devjêberdan, lihevhatin… ûwd.
Rastnivîsîna lêkerên hevdinanî
Di veguhastinê de, ev lêker parçe dibin. Her parçeyek bi serê xwe tê nivîsandinê
eger bikaribe wateyeke temam di hevokê de bide. Lê eger parçeyek jê bi serê xwe
ne xwedî wateyeke temam be, cuda nabe û bi lêker ve tê nivîsandinê. lêkerê
hevdinanî bi hev ve tê nivîsandin dema ku mîna nav tê bikaranîn.
Ji mînakên jor ya yekemîn lêker bi hev dihêle û parçe nake ji be ku pêşgînên
hil, ve, wer, re, ve bi serê xwe ne xwedî wate ne. Lê di her şeş mînakên din de
lêker parçe dibe.
Çend mînak li ser veguhastina lêkerên hevdinanî:
Min ala rengîn hilgirt.
Ew konê xwe li bihara min vedigire.
Em herdem ala aşitiyê radikin, lê ji şer jî re amade ne.
Ew kengê li hev hatin?
Ez gelekî ber hevalê xwe ketim.
Ev çiqasî xweş dike.
te dinya li ber min reş kir.
We kengê mal bar kir?
Azad gelekî li ber xwe ket.
Ma tu bi xwe bawer nakî?
Lêkerên ku bi du awa tên nivîsandin:
Gelek lêkerên nederhingêv yên ku bi (în) dawî dibin, dawiya wan dibe (iyan) jî:
Meşîn Meşiyan
Kenîn Keniyan
Gerîn Geriyan
Westîn Westiyan
Bezîn Beziyan
Firîn Firiyan
Çerîn Çêriyan
Revîn Reviyan
Awayê ku bi (iyan) dawî dibe tenê ji bo demên derbasbûyî tê bikaranîne:
Ez westiyabûm.
Pez diçêriya.
Paşgînên kesanî û lêkera bûn:
Lêkera bûn li gora kesan mîna paşgînekê li dawiya lêker, nav, rengdêr û cînavan
tê bikaranîn:
| Kes | Bûn bi dengdaran re | Bûn bi bêdengan re |
| Ez | im | me |
| Tu | î | yî |
| Ew | e | ye |
| Em | in | ne |
| Hûn | in | ne |
| Ew | in | ne |
Ew paşgîn bi lêker ve tê nivîsandinê, lê eger bi nav, cînav û rengdêr re be cuda
tê nivîsandin.
Ez difirim
Tu dikenî
Ew dimeşe
Em diçin
Hûn dikirin
Ew direvin
Ez têr im Ez birçî me
Tu têr î Tu birçî yî
Ew têr e Ew birçî ye
Em têr in Em birçî ne
Hûn têr in Hûn birçî ne
Ew têr in Ew birçî ne
Veguhastina lêkera bûn:
| Ez | bûm | bûme | dibûm | bama | ê bama |
| Tu | bûyî | bûyî | dibûyî | bayî | ê bayî |
| Ew | bû | bûye | dibû | ba | ê ba |
| Em | bûn | bûne | dibûn | bana | ê bana |
| Hûn | bûn | bûne | dibûn | bana | ê bana |
| Ew | bûn | bûne | dibûn | bana | ê bana |
| Ez | bûbûm | ê bûbim | bûbama | ê bûbama | bûbim |
| Tu | bûbûyî | ê bûbî | bûbayî | ê bûbayî | bûbî |
| Ew | bûbû | ê bûbe | bûba | ê bûba | bûbe |
| Em | bûbûn | ê bûbin | bûbana | ê bûbana | bûbin |
| Hûn | bûbûn | ê bûbin | bûbana | ê bûbana | bûbin |
| Ew | bûbûn | ê bûbin | bûbana | ê bûbana | bûbin |
| Ez | dibim | ê bibim | bim | im | me |
| Tu | dibî | ê bibî | bî | î | yî |
| Em | dibin | ê bibin | bin | in | ne |
| Hûn | dibin | ê dibin | bin | in | ne |
| Ew | dibin | ê dibin | bin | in | ne |
Fermanî:
Bibe be
Bibin bin
Veguhastina lêkerên nederhingêv (ketin)
| Ez | ketim | ketime | diketim | biketama | ê biketama |
| Tu | ketî | ketiyî | diketî | biketayî | ê biketayî |
| Ew | ket | ketiye | diket | biketa | ê biketa |
| Em | ketin | ketine | diketin | biketana | ê biketana |
| Hûn | ketin | ketine | diketin | biketana | ê biketana |
| Ew | ketin | ketine | diketin | biketana | ê biketana |
| Ez | ketibûm | ê ketibim | ketibim | ketibama | ê ketibama |
| Tu | ketibûyî | ê ketibî | ketibî | ketibayî | ê ketibayî |
| Ew | ketibû | ê ketibe | ketibe | ketiba | ê ketiba |
| Em | ketibûn | ê ketibin | ketibin | ketibana | ê ketibana |
| Hûn | ketibûn | ê ketibin | ketibin | ketibana | ê ketibana |
| Ew | ketibûn | ê ketibin | ketibin | ketibana | ê ketibana |
| Ez | dikevim | ê bikevim | bikevim | |
| Tu | bikeve | dikevî | ê bikevî | bikevî |
| Ew | dikeve | ê bikeve | bikeve | |
| Em | dikevin | ê bikevin | bikevin | |
| Hûn | bikevin | dikevin | ê bikevin | bikevin |
| Ew | dikevin | ê bikevin | bikevin |
Veguhastina lêkerên derhingêv (dîtin):
(Min, te, wî, wê, me, we, wan) dît/dîtin.
Kê kî/çi dît/dîtin?
| Te, wî, wê, wan | ez | dîtim | dîtime | didîtim |
| Min, wî, wê, me, wan | tu | dîtî | dîtiyî | didîtî |
| Min, te, me, we, wan | ew | dît | dîtiye | didît |
| Te, wî, wê,we, wan | em | dîtin | dîtine | didîtin |
| Min, wî, wê, me, wan | hun | dîtin | dîtine | didîtin |
| Min, te, wî, wê, me, we | ew | dîtin | dîtine | didîtin |
| Te, wî, wê, wan | ez | bidîtama | ê bidîtama | BY |
| Min, wî, wê, me, wan | tu | bidîta | ê bidîtayî | |
| Min, te, me, we, wan | ew | bidîta | ê bidîta | |
| Te, wî, wê, we, me, wan | em | bidîtana | ê bidîtana | |
| Min, wî, wê, me, wan | hun | bidîtana | ê bidîtana | |
| Min, te, wî, wê, me, we | ew | bidîtana | ê bidîtana | |
| Te, wî, wê, wan | ez | dîtibûm | ê dîtibim | dîtibim |
| Min, wî, wê, wan | tu | dîtibûyî | ê dîtibî | dîtibî |
| Min, te, me, we, wan | ew | dîtibû | ê dîtibe | dîtibe |
| Te, wî, wê, we, wan | em | dîtibûn | ê dîtibin | dîtibin |
| Min, wî, wê, me, wan | hun | dîtibûb | ê dîtibin | dîtibin |
| Min, te wî, wê, me, we | ew | dîtibûn | ê dîtibin | dîtibin |
| Te, wî, wê, wan | ez | dîtibama | ê dîtibama | |
| Min, wî, wê, mw, wan | tu | dîtiba | ê dîtibayî | |
| Min, te, me, we, wan | ew | dîtiba | ê dîtiba | |
| Te, wî, wê, we, wan | em | dîtibana | ê dîtibana | |
| Min, wî, wê, me, wan | hun | dîtibana | ê dîtibana | |
| Min, te, wî, wê, me, we | ew | dîtibana | ê dîtibana |
Kî kê/çi dibîne/dibînin?
Kiyê kê/çi bibîne/bibînin?
| Ez | Te, wî, wê, we, wan | dibînim | ê bibînim | bibînim |
| tu | Min, wî, wê, me, wan | dibînî | ê bibînî | bibîni |
| ew | Min, te, me, we, wan | dibîne | ê bibîne | bibîne |
| em | Te, wî, wê, we, wan | dibînin | ê bibînin | bibînin |
| hun | Min. wî, wê, we, wan | dinînin | ê bibînin | bibînin |
| ew | Min, te, wî, wê, me, we | dibînin | ê bibînin | bibînin |
Fermanî: Bibîne Bibînin
Di demên derbasbûyî de, lêkera derhingêv bi berkar ve tê girêdanê û li gora wî
tê veguhastinê. Kiryar di awayê tewandî de berkar di awayê rast de tê bikaranînê.
Nakirina lêkeran:
Di nakirina demên niha û pêşerojê de lêker (na) distîne, lê di demên derbasbûyî de
(ne) distîne. Na û ne bi lêker ve tên nivîsandinê. Eger lêker hevdinanî be na û
ne dikevin pêşiya parçeyê dawî.
Lêkerên karîn û zanîn, di hemû deman de, (ni) distînin.
Ez nakevim
Ez neketim
Ez nizanim
Ez nikarim
Di lêkeran de darêja hatin- kirin:
Darêja hatin-kirin (pasîv) bi alîkariya lêkera hatin tê xebitandinê. Bi tenê
lêkera hatin tê veguhastinê û lêkera din di awayê raderî de dimîne. Ji bo
lêker ji navê raderî cuda bibe baştir e ku dawiya wê (ê) bistîne.
Ez têm kuştinê.
Ez hati bûm girtinê.
Bila ez bihatama girtinê.
Ez dihatim mirinê.
Rastnivîsîna peyvên neguhêrbar:
Ev peyv di hevokê de herdem mîna xwe dimînin.
Peyvên neguhêrbar ev in:
- Hoker
- Daçek
- Gihanek
- Bang
Rastnivîsa hevokan
Di hevokê de rêzkirina peyvan:
Bi gelemperî hevok bi vî awayî saz dibe
| Kiryar | Berkar | Agahî (lêker) |
| Min | nan | xwar |
| Min | gul | av da |
| Te | pênûs | kirî |
Di lêkerên nederhingêv de, yên ku bizava wan ber bi aliyekî ve ye, mîna: Çûn,
ketin, hatin .ûwd. Her wiha lêkera bûn dema wateya bibe, dibe distîne, rêzkirina
peyvên hevokê bi vî awayî çêdibe.
| Kiryar | Agahî (lêker) | Berkar |
| Ez | diçim | zanîngehê |
| Hêvî | çû | çiyê |
| Gulê | ket | şikeftê |
| Şêrîn | dibe | mamoste |
Rêzkirina cînavan:
Eger, di hevokê de, gelek cînav hebin li gora rêza xwe li pey hev tên:
Ez , tu, ew, em, hun, ew.
Min, te, wî/wê, me, we, wan.
Ez, tu û ew em diçin bajêr.
Em û hun bi hev re nehatin dawî.
Me û wan pêmanek danî.
Cînavê nîşandinê:
Eger babet û jimara van cînavan yek be, di hevokê de, du navdêr dikarin bi
cînavekê re bên.
Ez vê gulê û vî baxçeyî dibînim.
Ez vî rez û baxçeyî dibînim.
Vî hespî û van mehînan bikire.
Vî hesp û kerî bikire.
Di rastnivîsîna hevokan de nuqteşanî
Di nivîsandinê de, birên axaftinê bi alîkariya nîşanan ji hev cuda dibin. Ev
nîşan dawiya hevokê, wateya parçeyekî jê yan jî, daxwaza wê pêş me dikin. Li
hêla din ev nîşan, di xwendinê de cihê rawest û bîndanê jî, diyar dikin. Ji bo
van nîşanan niqteşanî tê gotinê. Nîşanên niqteşaniyê ev in:
. Niqte, xal
, Bihnok
? Niqtepirs
! Niqtebang
: Niqtecot
; Niqtebihnok
( ) Kevanek
“ “ Dunik
- Xêzek
- Bendek
Niqte: Ev nîşan dawiya hevokê pêş me dike.
Duh, ez çûm Amedê. Min şal û şapik kirî. Li wir min hevalekî xwe dît. Em gelekî
bi hev şabûn. Li nava bajêr, min tiştên balkêş dîtin. Lêşkeran bi hezaran kolan
dagirti bûn.
Bihnok: Ev nîşan, di nivîsandinê de pir pêwist e. Cihên ku digire ev in:
1. Cihê gihaneka (û) digire.
Hogir, Azad, Rojîn û Rewşen ji bajêr tên.
Kurd hişyar in, dost û dijmin ji hev nas dikin, xwedî bawerî ne û riya xwe baş
dizanin.
2. Dikeve navbera parçeyên hevokê yên biçûk, lê bi mercê ku wateya hevokê neyê
guhêrandin.
a. Piştî jî tê.
Çiya, cihê rûmeta me, hem jî, ji pîrozayiyên me ne.
b. Di de, di re, bi ve, ji re, ûwd, di navbera du bihnokan de cih digirin.
Di rewşên awerte de, hevalên me, ji min re, dibin şîretkar.
Ez, ji te re, dibêjim ku em biçin çiyê baş e.
c. Li paşiya cînava girêkî ku tê.
Mirovê ku, te dît şoreşger e.
ç. Eger ku bi wateya heke be jî, dîsa li paşiya wê tê.
Ku, tu bê mala me em ê çayê vexwin.
Ku, ez biçim bajêr ez ê şalekî xwe bikirim.
d. Dikeve pêşiya ku ya gihanek ya ku li pey lêkeran tê.
Ez gelekî ber xwe ketim, ku ez neçûm serdana hevalê xwe.
Ez matmayî mam, ku te wisa got.
Ev çi zeman e em ketinê, ku rovî bi şêran tên naskirinê.
e. Piştî kiryar tê dema ku ji lêker dûr dikeve.
Şêrîn, di rojeke bi berf û baran û bager de hat rûdinê.
Ez, di sala hezar û nehsed û şêstî de, ji dê bûme.
Reşo, ji ber ku nizane bixwîne matmayî dimîne.
ê. Piştî banglêkirinê tê.
Mizgîn, li min binihêre û gotinên min guhdar bike.
Xebat, ku tu çûyî Şerefdînê silavan li hevalan bike.
Niqtepirs:
Dikeve paşiya hevokên pirsyariyê.
Tu kengê ji welêt hatî?
Ew çi dixwaze?
Çend leşger hatin gund?
Niqtebang:
Dikeve paşiya bangan û hevokên bi wan re.
Ax! Ev çi zemanekî xirab e!
Xwedêyo! te çawa li hev anî!
Oh xweş! çi mizgîneke baş e!
Niqtecot:
Dikeve paşiya hevokê ku tiştek tê gotin yan hejmartin:
Beyana sibê bû, dema bavê min ji xew hişiyar bû û got: Ev çiya ji şer û kûştinê
natirsin.
Niqtebihnok:
Dikeve navbera hevokên ku bi hev re girêdayî ne û wateya hev temam dikin.
Reşo, bilez ji malê derdikev; wisa xuya ye ku tiştekî pêwist qewimî ye.
Kevanek:
Peyvên ku bi sebebekê dikevin hevokê dikevin nav kevanekan. Rakirina wan jî,
wateya hevokê naguherîne.
Dunik:
Peyvên ku ji cihekî din tên guhastinê di nava dunikan de tên nivîsandin.
Xêzek:
Eger nivîsandin ket awayê axaftinê û peyvbêj hat guhartinê, li pêşiya hevokê
xêzek tê nivîsandin.
Bendek:
Dikeve navbera du peyvên ku hogiriyek di navbera wan de heye.
Birca-belek
Kaniya- sipî
Bedir-xan
Çavkanî
Rêzimanê Kurdî, C.Bedixan, R. Lescot
Gramera Zimanê kurdî, Q.Kurdo
Rêzimanê Almanî Yê Nû, R. Luschr û R. Schäpers
Zeichensetzung (Almanî), P. Habecker
Rêzimanê kurdî, F. H. Sagniç
Kovara Hawar, C. Bedirxan
Kovara Stêr
Kovara Rewşen
Rojnameya WELAT
Navên Kurdî, H. Kartal
Xebateke neçapkirî, H. Kartal
20 Lektionen für Deutsche; Z. Haco
Zimanê Kurdî yê Yekgirtî, Jemal NEBEZ
Kovara Roja Nû